عهدنامه گلستان و ترکمانچای: توافقنامههایی که بخشی از ایران را جدا کرد
قاجارها و همسایه قدرتمند شمالی: آغاز ماجرا
در دوره قاجار، ایران مانند یک خانه بزرگ بود که اعضای زیادی داشت. در شمال این خانه، همسایهای به نام روسیه زندگی میکرد که روزبهروز قویتر میشد. روسیه میخواست زمینهای بیشتری به دست آورد. فکر کنید یک همسایه قدرتمند بیاید و بگوید: «بخشی از حیاط خانه شما مال من است!» این دقیقاً همان کاری بود که روسیه با ایران کرد. دو جنگ بزرگ بین ایران و روسیه رخ داد که در پایان هر جنگ، ایران مجبور شد یک قرارداد تحقیرآمیز را امضا کند.
عهدنامه گلستان: اولین قرارداد تلخ
اولین جنگ ایران و روسیه از سال ۱۲۸۳ هجری قمری (۱۸۰۴ میلادی) شروع شد و 9 سال طول کشید. در این جنگ، ایران شکست خورد. در تاریخ ۱۲ اکتبر ۱۸۱۳ میلادی (برابر با ۱۲۹۲ هجری قمری)، در روستای گلستان، نمایندگان ایران و روسیه دور هم جمع شدند و قراردادی را امضا کردند که به «عهدنامه گلستان» معروف است. در این قرارداد، ایران مجبور شد سرزمینهای زیادی را به روسیه بدهد.
| نام منطقه | توضیح ساده برای دانشآموز |
|---|---|
| داغستان | منطقهای کوهستانی در شمال |
| گرجستان | سرزمینی که مردم آن به زبان گرجی صحبت میکردند |
| باکو | شهری در کنار دریای خزر |
| شروان | منطقهای حاصلخیز |
با امضای عهدنامه گلستان، رودخانه ارس تبدیل به مرز جدید بین ایران و روسیه شد. مثل این میماند که اگر در حیاط خانه شما خطی بکشند و بگویند از این طرف مال شما، آن طرف مال همسایه! برای مردم ایران بسیار ناراحتکننده بود که بخشی از کشورشان را از دست بدهند.
عهدنامه ترکمانچای: ضربه دوم و سنگینتر
اما ماجرا به همین جا ختم نشد. چند سال بعد، دوباره جنگ بین ایران و روسیه شروع شد. این بار ایران باز هم شکست خورد. در سال ۱۲۴۳ هجری قمری (۱۸۲۸ میلادی)، در روستای ترکمانچای، قرارداد دیگری امضا شد که از عهدنامه گلستان هم بدتر بود. در این قرارداد، ایران مجبور شد:
- ارمنستان و بخشهای دیگری از سرزمینهای قفقاز را به روسیه بدهد.
- غرامت جنگی بسیار زیادی به روسیه پرداخت کند. این غرامت آنقدر زیاد بود که خزانه ایران تقریباً خالی شد.
- حق کاپیتولاسیون[2] را به روسها بدهد؛ یعنی اگر یک تبعه روس در ایران خلافی میکرد، دادگاههای ایران نمیتوانستند او را محاکمه کنند.
در این فرمول ساده، $ A_{\text{Iran}} $ یعنی مساحت ایران قبل از قراردادها، $ A_{\text{lost}} $ یعنی مساحتی که از دست رفت و $ A_{\text{new}} $ یعنی مساحت جدید ایران. با این قراردادها، $ A_{\text{lost}} $ بزرگ شد و $ A_{\text{new}} $ کوچکتر شد.
مثال عینی: مثل یک پازل بزرگ
تصور کنید ایران یک پازل بزرگ و زیبا بود که هر قطعهاش یک استان یا شهر بود. روسیه آمد و مانند یک دست بزرگ، چند قطعه از این پازل را برداشت. قطعههایی مثل باکو (که امروز در کشور آذربایجان است) و ایروان (که امروز پایتخت ارمنستان است) دیگر جزئی از پازل ایران نبودند. مردم آن زمان بسیار ناراحت شدند، چون پازل کشورشان کامل نبود. شما اگر یک پازل داشته باشید و چند تکه از آن کم باشد، دیگر آن تصویر زیبا را نمیبینید، درست است؟
| ویژگی | عهدنامه گلستان | عهدنامه ترکمانچای |
|---|---|---|
| سال امضا (میلادی) | 1813 | 1828 |
| غرامت جنگی | نداشت | بسیار سنگین |
| جدایی سرزمینها | بخشهایی از قفقاز | ارمنستان و بخشهای دیگر |
چالشهای مفهومی برای درک بهتر
پاسخ: چون ایران در جنگ با روسیه شکست خورده بود و ارتش روسیه بسیار قدرتمندتر بود. مثل وقتی که در یک مسابقه ورزشی حریف خیلی قویتر باشد و شما مجبور شوید طبق نظر او عمل کنید. ایران چاره دیگری نداشت و برای اینکه جنگ ادامه پیدا نکند و مردم بیشتری کشته نشوند، این قراردادها را امضا کرد.
پاسخ: بله، بسیاری از مردم و حتی بعضی از سربازان و فرماندهان ایرانی بسیار ناراحت و خشمگین بودند. آنها معتقد بودند که این قراردادها خیانت به کشور است. در آن زمان شاعر بزرگی به نام «قاآنی شیرازی» شعرهایی در اعتراض به این قراردادها سرود. مردم مانند کسی بودند که خانهشان را از دست بدهند و نتوانند کاری انجام بدهند.
پاسخ: امروزه این قراردادها جزو تاریخ هستند. سرزمینهایی که از ایران جدا شدند، الان کشورهای مستقلی مانند جمهوری آذربایجان، ارمنستان، گرجستان و بخشی از روسیه شدهاند. مرز فعلی ایران با همسایگان شمالی بر اساس همین قراردادهای قدیمی است. اما دیگر هیچ کشوری حق ندارد با زور از ایران زمین بگیرد.
پاورقی
1قفقاز (Caucasus): منطقهای کوهستانی میان دریای سیاه و دریای خزر که شامل کشورهای امروزی مانند ارمنستان، گرجستان، جمهوری آذربایجان و بخشی از روسیه میشود.
2کاپیتولاسیون (Capitulation): قراردادی که به اتباع کشورهای خارجی اجازه میدهد در کشور میزبان، تابع قوانین کشور خودشان باشند و دادگاههای کشور میزبان نتوانند آنها را محاکمه کنند.
