اقیانوس: گهوارهٔ آبهای شور و بزرگ روی کرهٔ زمین
۱. اقیانوسهای زمین: پنج اقیانوس بزرگ و تفاوتهای آنها
زمین ما 5 اقیانوس اصلی دارد. بعضی از آنها بسیار بزرگ و بعضی کوچکتر هستند. برای اینکه مقایسه برای شما راحتتر باشد، جدول زیر نام این پنج اقیانوس و مشخصهٔ هر یک را نشان میدهد.
| نام اقیانوس | تقریباً چند کیلومتر مربع؟ | ویژگی مهم |
|---|---|---|
| اقیانوس آرام | 165,250,000 | بزرگترین و عمیقترین اقیانوس |
| اقیانوس اطلس | 106,460,000 | دومین اقیانوس بزرگ |
| اقیانوس هند | 70,560,000 | آبهای گرم و طوفانهای فصلی |
| اقیانوس منجمد شمالی | 14,056,000 | کوچکترین و پوشیده از یخ |
| اقیانوس منجمد جنوبی | 20,327,000 | دور تا دور قطب جنوب را گرفته |
آیا میدانستید اگر تمام آب اقیانوسها را کنار هم بریزیم، حجم آن تقریباً 1,332,000,000 کیلومتر مکعب میشود؟ یعنی اگر همهٔ خشکیها را درون اقیانوسها خالی کنیم، آب از همه جای زمین بالاتر میآید.
۲. چرا آب اقیانوس شور است؟ یک آزمایش ساده
آب اقیانوسها شور است چون در طول میلیونها سال، آب رودخانهها مقدار بسیار کمی نمک از سنگهای خشکی را حل کرده و به دریاها برده است. آب دریاها تبخیر میشود، ولی نمکها در اقیانوس میمانند. به این ترتیب نمک در اقیانوس جمع میشود. برای درک بهتر، یک کاسه آب بردارید و یک قاشق نمک در آن بریزید. هم بزنید تا نمک حل شود. حالا کاسه را زیر آفتاب بگذارید. آب کمکم بخار میشود، اما نمک در ته کاسه میماند. همین اتفاق در اقیانوسها میافتد. به طور میانگین در هر 1000 گرم آب اقیانوس، حدود 35 گرم نمک وجود دارد. دانشمندان این مقدار را با یک فرمول ساده نشان میدهند:
مثال ملموس: اگر شما یک لیتر آب دریا (که وزن آن نزدیک 1 کیلوگرم است) بردارید و تمام نمک آن را جدا کنید، تقریباً یک قاشق غذاخوری پر نمک به دست میآورید!
۳. جانوران و گیاهان اقیانوس: شهری زیر آب
اقیانوس مانند یک شهر بزرگ زیر آب است که موجودات گوناگونی در آن زندگی میکنند. برخی از آنها بسیار ریزند (مثل پلانکتونها1) و برخی بسیار بزرگ (مثل نهنگ آبی که بزرگترین جاندار روی زمین است). در اینجا چند نمونه از جانداران اقیانوس را کنار هم میبینیم:
- ماهیان رنگارنگ مانند ماهی کُرو و دلقکماهی که میان مرجانها زندگی میکنند.
- پستانداران دریایی مثل دلفینها و نهنگها که برای تنفس به سطح آب میآیند.
- گیاهان دریایی مانند جلبکهای قهوهای و سبز که غذای بسیاری از جانوران را فراهم میکنند.
تصور کنید در عمق 100 متری اقیانوس، جایی که نور به سختی میرسد، ماهیهایی زندگی میکنند که خودشان نور تولید میکنند! به این پدیده «زیستتابی» میگویند.
۴. کاربرد اقیانوس در زندگی روزمره: فقط برای تفریح نیست!
شاید فکر کنید اقیانوس فقط جایی برای شنا و تماشای ماهیهاست. اما اقیانوس کاربردهای مهم دیگری هم دارد. مثلاً:
- حمل و نقل کالا: بسیاری از کالاهایی که خریداری میکنید (مانند لباس، اسباببازی و مواد غذایی) با کشتیهای بزرگ از روی اقیانوسها به کشور ما میرسند.
- تنظیم آب و هوا: اقیانوسها گرمای خورشید را در خود ذخیره میکنند و در زمستان آرامآرام آن را به هوا پس میدهند. به همین دلیل شهرهای کنار دریا در زمستان خیلی سرد نمیشوند و در تابستان خیلی گرم نمیشوند.
- تهیهٔ نمک: انسانها آب دریا را در حوضچههای بزرگ نمکگذاری میکنند. با تبخیر آب، نمک سفید به دست میآید که همان نمک غذای ماست.
برای مثال، در جنوب ایران، مردم از هزاران سال پیش از آب خلیج فارس نمک تولید میکردهاند.
۵. چالشهای مفهومی: سه سؤال و پاسخ ساده
پاسخ: دریای خزر دریاچهای بسیار بزرگ است و به اقیانوس راه ندارد. رودخانهها مدام آب شیرین به آن میریزند و نمک کمی در آن جمع میشود. به همین دلیل آب آن فقط کمی شور است (در مقایسه با اقیانوسها).
پاسخ: خیر، چون آب اقیانوسها در یک چرخهٔ بزرگ (تبخیر، ابر، باران، رودخانه و بازگشت به اقیانوس) مدام چرخیده و دوباره به اقیانوس برمیگردد. فقط مقدار بسیار کمی از آب درون یخهای قطبی یا زیر زمین ذخیره میشود.
پاسخ: نور خورشید از هفت رنگ تشکیل شده. آب اقیانوس رنگ قرمز، نارنجی و زرد را جذب میکند، اما رنگ آبی را جذب نمیکند و آن را بازمیتاباند. به همین دلیل چشم ما اقیانوس را آبی میبیند.
پاورقیها
1پلانکتون (Plankton): موجودات ریزی که در آب شناورند و نمیتوانند برخلاف جریان آب شنا کنند. غذای اصلی بسیاری از جانداران دریایی هستند.
معادل انگلیسی برخی واژهها: اقیانوس (Ocean)، شوری (Salinity)، تبخیر (Evaporation)، جلبک (Algae)، نهنگ آبی (Blue Whale).
تعاریف علمی کوتاه:اقیانوس (Ocean): پیکرهٔ بزرگ و پیوسته از آب شور که بیشتر سطح زمین را پوشانده است. شوری (Salinity): مقدار نمک حل شده در آب، بر حسب گرم در کیلوگرم.
