اموال عمومی: وسایل و تجهیزاتی که در مکانهای عمومی وجود دارد و به همه مردم تعلق دارد.
اموال عمومی یعنی چه؟ چرا به همه تعلق دارد؟
اموال عمومی به وسایل و تجهیزاتی میگویند که در مکانهای عمومی مثل پارک، خیابان، مدرسه، کتابخانه یا ایستگاه اتوبوس قرار دارند و هیچ کس به تنهایی مالک آنها نیست. مثلاً نیمکت پارک را در نظر بگیرید: همه میتوانند روی آن بنشینند، استراحت کنند یا کتاب بخوانند. این نیمکت متعلق به هیچ شخص خاصی نیست؛ بلکه متعلق به همهٔ مردم یک شهر یا روستاست. به چنین چیزی در علم اقتصاد «کالای عمومی»1 میگویند.
چند ویژگی مهم برای اموال عمومی وجود دارد: اول اینکه اگر یک نفر از آن استفاده کند، استفادهٔ دیگران کم نمیشود. مثلاً چراغ راهنمایی در چهارراه هم به رانندهٔ ماشین سفید کمک میکند و هم به رانندهٔ ماشین قرمز. دوم اینکه نمیتوان کسی را از استفادهٔ آنها منع کرد. مثلاً تاب بازی در پارک را همه میتوانند به نوبت استفاده کنند. برای دانشآموز ابتدایی، درک این موضوع ساده است: وسایلی را تصور کن که در حیاط مدرسه هست و همهٔ بچهها میتوانند با آن بازی کنند. آن وسایل «اموال عمومی مدرسه» هستند.
انواع اموال عمومی در پارک، خیابان و کتابخانه
اموال عمومی شکلهای گوناگونی دارند. در جدول زیر با چند نمونهٔ مهم و کاربرد هر کدام آشنا میشویم:
| نام وسیله | مکان عمومی | کاربرد برای مردم |
|---|---|---|
| تاب و سرسره | بازیگاه (پارک) | بازی و شادی کودکان |
| آبخوری (فواره) | خیابان، پارک، مدرسه | نوشیدن آب رایگان |
| چراغ راهنمایی و تابلوها | چهارراهها و خیابانها | ایمنی عابران و رانندگان |
| نیمکت و سطل زباله | بوستانها و پیادهروها | نشستن و تمیزی محیط |
| وسایل ورزشی (بارفیکس، میز پینگپنگ) | پارکهای ورزشی | ورزش کردن همگانی |
چطور از اموال عمومی مراقبت کنیم؟ مثالهای روزمره
فرض کن در یک پارک زیبا، یک چرخ و فلک کوچک (وسیلۀ بازی) نصب شده است. اگر همهٔ بچهها با احتیاط سوار شوند و کسی به آن لگد نزند، این وسیله سالها برای همه خوشحالی میآورد. اما اگر چند نفر با بیدقتی آن را بشکنند، دیگر هیچ کس نمیتواند از آن استفاده کند. مراقبت از اموال عمومی یعنی:
- آسیب نزدن: نقاشی نکشیدن روی دیوار کتابخانه یا نیمکت پارک.
- گزارش خرابی: اگر یک چراغ راهنمایی خاموش باشد، یک دانشآموز میتواند به بزرگترها یا شمارهٔ مخصوص شهرداری خبر دهد.
- استفادهٔ درست: نکشیدن شاخهٔ درختان (درختان هم جزو اموال عمومی پارک هستند) و نریختن زباله در جای غیر از سطل.
یک مثال عینی: در بسیاری از شهرها ایستگاههای دوچرخهٔ اشتراکی وجود دارد. دوچرخهها برای همه هستند. اگر هر کس بعد از استفاده، دوچرخه را در جای مخصوص بگذارد و به قفل آن صدمه نزند، بقیه هم میتوانند از آنها لذت ببرند.
چالشهای مفهومی: سه پرسش و پاسخ دربارهٔ اموال عمومی
پاسخ: آن نیمکت به همه تعلق دارد. با بردن آن، حق بقیه پایمال میشود. دیگر مادرها و پدرها نمیتوانند در پارک بنشینند و کودک خود را تماشا کنند. کار درست این است که همه با هم از این وسایل استفاده کنیم.
پاسخ: خانوادهها هر ماه مقداری پول به نام «مالیات»2 به دولت یا شهرداری میدهند. همچنین عوارض ساختمانی و هزینهٔ پارکینگ خودروها بخشی از این پول را فراهم میکند. شهرداری با آن پول وسایل عمومی را میخرد و نصب میکند.
پاسخ: این رفتار «مشکل سواری رایگان»3 نام دارد. اگر هر نفر یک خرابی کوچک انجام دهد، جمع خرابیها زیاد میشود و به زودی آن وسیله برای همه غیرقابل استفاده میشود. پس باید هر کس خودش را مسئول بداند.
نقش شهرداری و شهروندان در نگهداری
نگهداری از اموال عمومی فقط وظیفهٔ شهرداری نیست. هر شهروند میتواند کمک کند. مثلاً اگر در کتابخانهٔ عمومی کتابی پاره شد، یک دانشآموز میتواند با چسب، آن را تعمیر کند (با اجازه کتابدار). یا اگر یک تاب در پارک شل شد، بچهها میتوانند به بزرگترها بگویند تا موضوع را به شهرداری اطلاع دهند. شهرداری هم وظیفه دارد به صورت دورهای وسایل را چک کند، رنگآمیزی نماید و قطعات شکسته را تعویض کند.
در برخی کشورها، خود مردم داوطلب میشوند و یک هفته در میان وسایل پارک را تمیز میکنند. این کار «مشارکت مدنی» نام دارد و خیلی ارزشمند است.
پاورقیها
1 کالای عمومی: در انگلیسی Public good به کالایی گفته میشود که هم مصرف آن برای دیگران کاهش ایجاد نمیکند و هم نمیتوان کسی را از مصرف آن محروم کرد. مثال: چراغهای خیابان.
2 مالیات: در انگلیسی Tax به پولی میگویند که مردم طبق قانون به دولت میدهند تا دولت خدمات عمومی مثل مدرسه، بیمارستان، پارک و اموال عمومی را فراهم کند.
3 مشکل سواری رایگان: در انگلیسی Free-rider problem وضعیتی است که افراد بدون پرداخت هزینه یا بدون مشارکت در نگهداری، از یک کالای عمومی استفاده میکنند و انتظار دارند دیگران هزینهها را بپردازند.
