نصف جهان: لقبی که به شهر اصفهان داده شده است
چرا به اصفهان «نصف جهان» میگویند؟
فرض کنید یک جعبه بزرگ از آبنباتهای رنگی و خوشمزه دارید. اگر همه آبنباتهای دنیا را جمع کنید، نصف آنها در این جعبه است. برای اصفهان هم همین طور است. در زمان پادشاهان صفوی (حدود 400 سال پیش)، این شهر آنقدر قصر، مسجد، پل و بازار زیبا داشت که گردشگران خارجی گفتند: «زیبایی اصفهان نصف دنیا است!» یکی از معروفترین این گردشگران، یک فرانسوی به نام ژان شاردن1 بود. او در سفرنامه خود نوشت: «اصفهان نصف جهان است.» از همان زمان این لقب روی اصفهان ماند.
برای درک بهتر، یک مثال عینی بزنیم: تصور کنید یک کیف نقاشی بزرگ دارید. در آن کیف، رنگهای قرمز، آبی، زرد، سبز و بنفش دارید. حالا اگر بهترین نقاشیهای دنیا را ببینید، نیمی از آن نقاشیها از همین رنگها ساخته شدهاند. اصفهان هم مثل آن کیف نقاشی است که زیباترین رنگها و طرحهای معماری را در خود جای داده است.
بناهای باشکوه اصفهان در دوره صفویه
در زمان صفویه، میدان نقش جهان ساخته شد. این میدان یکی از بزرگترین میدانهای دنیاست. دور تا دور آن بناهای مهمی قرار دارد. بیایید چند تای آنها را بشناسیم:
| نام بنا | سال ساخت (تقریبی) | ویژگی خاص |
|---|---|---|
| مسجد امام (مسجد شاه) | 1611 میلادی | ایوان بلند و کاشیهای هفترنگ آبی |
| مسجد شیخ لطفالله | 1603 میلادی | گنبد طلاییرنگ و محراب بسیار ظریف |
| کاخ عالیقاپو | 1597 میلادی | ایوان بلند با 6 طبقه و پلکان باریک |
| بازار قیصریه | 1620 میلادی | سردر زیبا با نقاشی و طاقهای قوسی |
علاوه بر اینها، پلهای معروفی مثل سیوسهپل و پل خواجو نیز در همین دوره ساخته شدند. این پلها فقط برای رفتوآمد نبودند، بلکه جایگاه تماشای مراسم و جشنهای سلطنتی هم بودند. عکاسان و جهانگردان زیادی از این پلها عکس گرفتهاند.
مثال عینی: یک روز در اصفهان صفوی
فرض کنید شما یک دانشآموز هستید که با یک ماشین زمان به سال 1650 میلادی سفر کردهاید. صبح از خواب بیدار میشوید. صدای نقارهها3 را از بالای سردر بازار قیصریه میشنوید. وارد میدان نقش جهان میشوید. در یک طرف میدان، چوگانبازان اسبسواری میکنند. در طرف دیگر، شترداران کالاهای خود را به مشتریان نشان میدهند. شما وارد مسجد شیخ لطفالله میشوید. نور خورشید از پنجرههای گچی عبور میکند و نقش طاووسی بر روی گنید ایجاد میشود. بعد از ظهر، بالای کاخ عالیقاپو میروید و از آن بالا، تمام شهر را میبینید. باغهای سرسبز، خانههای آجری و کاروانسراهای بزرگ. در این زمان کاملاً میفهمید چرا میگویند «اصفهان نصف جهان است».
چالشهای مفهومی
پاسخ: خیر، منظور این نیست که نصف قارهها و اقیانوسها در اصفهان جمع شدهاند. «نصف جهان» یک تشبیه فارسی است. یعنی اصفهان به قدری زیبایی، هنر و شکوه دارد که گویی نصف تمام زیباییهای جهان در آن جا جمع شده است. این یک تعریف شاعرانه و محبتآمیز است.
پاسخ: اصفهان قبل از صفویه هم شهر مهمی بود، اما در زمان شاه عباس اول (یکی از پادشاهان بزرگ صفوی) پایتخت از قزوین به اصفهان منتقل شد. شاه عباس میخواست یک پایتخت مدرن و باشکوه بسازد تا قدرت ایران را به جهان نشان دهد. از بهترین معماران، ریاضیدانان و هنرمندان دعوت کرد. همچنین جادهها امن شدند و بازرگانان از کشورهای دور (مانند هند، عثمانی و اروپا) به اصفهان آمدند و این شهر را دیدند.
پاسخ: بله، خوشبختانه بیشتر بناهای دوره صفوی در اصفهان سالم ماندهاند. امروزه میدان نقش جهان جزو میراث جهانی یونسکو4 است. هر سال میلیونها گردشگر از ایران و سایر کشورها به اصفهان میآیند تا مسجد امام، کاخ عالیقاپو، پل خواجو و سیوسهپل را از نزدیک ببینند. اگر به اصفهان سفر کنید، میتوانید روی سنگفرشهایی راه بروید که 400 سال پیش پای اسبهای پادشاهان صفوی روی آنها بوده است.
ریاضیات در معماری اصفهان
معماران دوره صفوی از ریاضیات برای زیبایی بناها استفاده میکردند. مثلاً برای ساخت گنبد مسجد امام، فرمولهای دقیقی به کار میرفت. یکی از این فرمولها برای پیدا کردن ارتفاع گنبد بر اساس شعاع آن است. اگر شعاع گنبد را با $ r $ نشان دهیم، ارتفاع تقریبی گنبد از فرمول زیر به دست میآید:
یعنی ارتفاع گنبد حدود یک و نیم برابر شعاع آن است. این نسبت باعث میشد گنبد هم محکم باشد هم بسیار زیبا به نظر برسد. همچنین برای طراحی طاقهای پنجو هفتبرگ از فرمولهای مثلثات استفاده میکردند. این نشان میدهد که هنر و دانش در دوره صفویه کاملاً در کنار هم بودند.
پاورقیها
1ژان شاردن: (Jean Chardin) یک جواهرساز و جهانگرد فرانسوی بود که در سال 1643 میلادی به ایران سفر کرد. او چندین سال در اصفهان زندگی کرد و کتاب مفصلی درباره ایران نوشت. معادل انگلیسی: Jean Chardin.
2مقرنسکاری: یک نوع تزئینات معماری ایرانی است که شبیه لانه زنبور یا قندیلهای آویزان از سقف است. این کار را با گچ یا کاشی میسازند. معادل انگلیسی: Muqarnas.
3نقاره: نوعی طبل بزرگ و کاسهای که در گذشته برای اعلام خبرهای مهم یا شروع مراسم میزدند. معادل انگلیسی: Kettledrum.
4یونسکو: سازمان علمی، فرهنگی و تربیتی ملل متحد است. این سازمان مکانهای بسیار مهم تاریخی و طبیعی جهان را انتخاب میکند و از آنها محافظت مینماید. معادل انگلیسی: UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization).
