سوختهای فسیلی چیست و از کجا میآیند؟
زمانی که پدربزرگهای پدربزرگهای ما هم به دنیا نیامده بودند، کرهٔ زمین پر از جنگلهای انبوه و دریاهای کوچک و بزرگ بود. گیاهان و جانوران کوچک دریایی (مانند جلبکها و موجودات ریز) پس از مرگ، در کف مردابها و اقیانوسها جمع میشدند. لایههای ضخیم گل و شن روی آنها را میپوشاند. با گذشت میلیونها سال، فشار و گرمای زیاد، این بقایا را به مواد سیاه و چرب یا گاز تبدیل کرد. به این ترتیب سه دوست فسیلی یعنی نفت، گاز و زغالسنگ متولد شدند.
انواع سوختهای فسیلی
| نوع سوخت | چگونه ساخته میشود؟ | مهمترین کاربردها |
|---|---|---|
| نفت خام | بقایای جانوران ریز دریایی زیر دریا | بنزین، گازوئیل، پلاستیک، دارو |
| گاز طبیعی | همراه نفت یا جداگانه از گیاهان دفن شده | گرمایش خانه، پخت غذا، تولید برق |
| زغالسنگ | جنگلهای قدیمی در مردابها | تولید برق در نیروگاهها، گرمای کارخانهها |
کاربردهای روزمرهٔ سوختهای فسیلی
هر روز صبح که سوار اتوبوس یا خودروی شخصی میشوید، اتوبوس از بنزین یا گازوئیل (که از نفت ساخته شده) استفاده میکند. وقتی مادر در خانه غذا میپزد، اگر از اجاق گاز شهری استفاده کند، همان گاز طبیعی است که از لابهلای سنگها بیرون آمده. حتی کیسهٔ پلاستیکی که نان صبحانه در آن است، از نفت ساخته شده. اسباببازیهای پلاستیکی، رنگهای دیوار و بسیاری از داروها هم وامدار سوختهای فسیلی هستند. در زمستان، بسیاری از نیروگاهها با سوزاندن زغالسنگ، برق مورد نیاز بخاریهای برقی را تولید میکنند.
چالشهای مفهومی (پرسش و پاسخ)
پاسخ: بله. چون ساخت آنها میلیونها سال طول میکشد، اما ما در مدت کمتر از 200 سال مقدار زیادی از آنها را مصرف کردهایم. به همین دلیل به آنها «منابع تجدیدناپذیر» میگوییم. مثل یک شکلات که اگر یکباره بخورید، دیگر چیزی برای فردا نمیماند.
پاسخ: خودروها با سوختن بنزین، گازهایی مانند دیاکسید کربن و دود تولید میکنند. این گازها در هوای شهر جمع میشوند و نفس کشیدن را سخت میکنند. به این پدیده «آلودگی هوا» میگویند. همچنین دیاکسید کربن زیادی که وارد هوا میشود، مانند یک پتو دور زمین را میگیرد و آن را گرمتر میکند (گرمایش جهانی[2]).
پاسخ: امروزه خیلی سخت است، اما دانشمندان در حال ساخت خودروهای برقی هستند که با باتری کار میکنند و از انرژی خورشید یا باد برای تولید برق استفاده میکنند. ما هم میتوانیم با کم کردن مصرف، مثلاً پیادهروی به جای ماشین یا خاموش کردن لامپهای اضافی، کمک کنیم.
چگونه مصرف سوختهای فسیلی را کاهش دهیم؟
به جای اینکه با ماشین به مدرسه بروید، میتوانید پیاده بروید یا از دوچرخه استفاده کنید. در خانه، مطمئن شوید شیر گاز بعد از آشپزی بسته شود. استفاده از کیف پارچهای به جای کیسه پلاستیکی هم به کاهش مصرف نفت کمک میکند. با روشن نکردن غیرضروری بخاری یا کولر، برق کمتری مصرف میشود و نیروگاهها مجبور نیستند زغالسنگ زیادی بسوزانند. هر یک از ما میتوانیم یک قهرمان انرژی باشیم.
پاورقی
[1] متان: سادهترین و اصلیترین جزء گاز طبیعی. فرمول شیمیایی آن CH4 است. (معادل انگلیسی: Methane)
[2] گرمایش جهانی: افزایش تدریجی دمای میانگین کره زمین به دلیل افزایش گازهای گلخانهای مانند دیاکسید کربن. (معادل انگلیسی: Global warming)
سوخت فسیلی (Fossil fuel): به هر مادهای که از تجزیهٔ جانداران باستانی در زیر زمین تشکیل شده و با سوختن انرژی آزاد میکند، گفته میشود.
