دامنهٔ حرکتی مفصل: گسترهٔ زاویهای که مفصل میتواند بدون آسیب در آن حرکت کند
دامنهٔ حرکتی یعنی چه و چه انواعی دارد؟
به زبان ساده، دامنهٔ حرکتی یعنی بیشترین و کمترین زاویهای که یک مفصل میتواند بدون درد یا آسیب خم یا راست شود. برای نمونه، وقتی دستتان را از آرنج کاملاً باز میکنید تا جایی که بازو و ساعدتان یک خط مستقیم تشکیل دهند، در حداکثر زاویٔهٔ بازشدگی هستید. و وقتی دستتان را تا جایی که ممکن است خم میکنید، در حداقل زاویه قرار دارید. به این فاصلهٔ زاویهای، دامنهٔ حرکتی میگویند.
هر مفصل دامنهٔ مخصوص به خود را دارد. مثلاً دامنهٔ حرکتی شانه بسیار زیاد است و میتواند در جهات گوناگون حرکت کند، اما دامنهٔ حرکتی زانو بیشتر به خم و راست شدن محدود است. تفاوت دامنهٔ حرکتی مفصلها را در جدول زیر میبینید:
| نام مفصل | نوع حرکت اصلی | گسترهٔ تقریبی زاویه (برحسب درجه) | یک مثال روزمره |
|---|---|---|---|
| شانه | چرخشی و بالا بردن | ۱۸۰ درجه | رساندن دست به بالای تختهٔ کلاس |
| آرنج | خم و راست شدن | ۱۴۵ درجه | وزنه برداشتن از روی میز |
| زانو | خم و راست شدن | ۱۳۵ درجه | چمباتمه زدن برای بستن بند کفش |
| مچ دست | خم شدن به جلو و عقب | ۹۰ درجه | نوشتن با خودکار روی کاغذ |
دامنهٔ حرکتی در زندگی روزمرهٔ شما
هر روز، بارها از دامنهٔ حرکتی مفصلهایتان استفاده میکنید، بدون اینکه حتی به آن فکر کنید. مثلاً وقتی کیف مدرسه را از زمین برمیدارید، مفصل زانویتان خم میشود تا به دامنهٔ پایینی خود برسد و سپس راست میشود تا شما را به حالت ایستاده برگرداند. یا وقتی به تختهٔ کلاس نگاه میکنید، گردنتان میچرخد تا زاویهٔ دیدتان را تنظیم کند.
اگر دامنهٔ حرکتی یک مفصل کم شود، کارهای ساده هم دشوار میشوند. مثلاً اگر شانهتان نتواند به اندازهٔ کافی بچرخد، ممکن است نتوانید لباس خود را به تن کنید یا موهای پشت سرتان را شانه بزنید. به همین دلیل، داشتن دامنهٔ حرکتی کافی برای انجام کارهای روزمره بسیار مهم است.
ورزشهایی مانند حرکات کششی و نرمشهای صبحگاهی به حفظ دامنهٔ حرکتی کمک میکنند. وقتی صبح از خواب بیدار میشوید و دستها و پاهایتان را به آرامی میکشید، در واقع دارید به مفصلهایتان یادآوری میکنید که دامنهٔ کامل خود را داشته باشند. این کار از خشک شدن و کاهش انعطاف مفصلها جلوگیری میکند.
پرسشهای چالشی دربارهٔ دامنهٔ حرکتی
خیر، دامنهٔ حرکتی در افراد مختلف متفاوت است. سن، جنسیت، میزان فعالیت بدنی، و حتی ژنتیک روی آن تأثیر دارند. مثلاً کودکان معمولاً دامنهٔ حرکتی بیشتری نسبت به بزرگسالان دارند، و ورزشکاران نیز نسبت به افرادی که تحرک کمی دارند، دامنهٔ بهتری دارند.
بله، خارج شدن از دامنهٔ طبیعی میتواند به رباطها، تاندونها و حتی خود استخوان آسیب بزند. برای مثال، اگر زانوی خود را بیش از حد به عقب خم کنید (در حالی که باید فقط به سمت جلو خم شود)، ممکن است رباط صلیبی پاره شود. همیشه باید حرکتها را در محدودهٔ طبیعی و بدون درد انجام دهید.
یک راه ساده این است که حرکتهای روزمرهتان را بدون درد و به راحتی انجام دهید. اگر هنگام خم شدن یا چرخش، احساس درد، سفتی یا گرفتگی دارید، ممکن است دامنهٔ حرکتی شما کاهش پیدا کرده باشد. پزشکان با وسایل مخصوص زاویهسنج، دقیقاً دامنه را اندازه میگیرند و به شما میگویند که آیا در محدودهٔ طبیعی هستید یا نه.
