معماری ایلخانی و کاشیکاری درخشان
شاخصههای معماری ایلخانی
در معماری ایلخانی، معماران به دنبال ساخت فضاهای بلند و نورگیر بودند. گنبدها را روی جرزهای کلفت و بلند سوار میکردند تا از دور نمای باشکوهی داشته باشند. ایوانها که یک طرفشان کاملاً باز بود، مثل یک هشتی بزرگ عمل میکردند و هوای خنک را به داخل بنا هدایت میکردند. این ویژگیها در مسجدها، مدرسهها و آرامگاهها به کار میرفت. گچبریهای این دوره، شامل طرحهای اسلیمی و ختایی با برجستگی زیاد است که مثل نقش برجسته روی دیوار خودنمایی میکند.
کاشیکاری ایلخانی نیز اوج زیبایی را نشان میدهد. هنرمندان با تکههای کوچک کاشیهای هفترنگ، طرحهای هندسی و گیاهی پدید میآوردند. این کار را «کاشی معرق» مینامند. همچنین در برخی بناها از کاشیهای تکرنگ با لعاب لاجوردی یا فیروزهای استفاده میکردند که درخشش خاصی به بنا میبخشید.
| ویژگی | توضیح | نمونه |
|---|---|---|
| گنبد | بلند و رفیع، با پوشش آجری یا کاشی | گنبد سلطانیه |
| ایوان | فضای باز و سرپوشیده با طاق بلند | ایوان مسجد جامع ورامین |
| گچبری | نقشهای برجسته و ساده با طرحهای گیاهی | محراب گچبری شده در مساجد |
| کاشیکاری | معرق و هفترنگ با رنگهای لاجوردی، فیروزهای | کاشیهای مدرسهٔ غیاثیهٔ خرگرد |
این سبک در زندگی امروز ما
شاید فکر کنید معماری ایلخانی فقط در کتابهای تاریخ است، ولی نشانههای آن را در شهر خودتان هم میتوانید ببینید. برای نمونه، بسیاری از مسجدهای قدیمی یا آرامگاههای شهرهای تاریخی مثل تبریز، اصفهان و قم، از این سبک تأثیر گرفتهاند. کاشیکاری هفترنگ را در ضریحهای امامزادهها یا سردر بعضی از مدرسههای قدیمی میبینید. همچنین طرح گنبدهای ایلخانی الهامبخش معماران امروزی برای ساخت برجها و ساختمانهای بلند با سقفهای منحنی شده است. وقتی به یک بنای تاریخی میروید، به ایوان بلند و گچبریهای روی دیوار دقت کنید؛ شبیه همان نقشهایی است که در کتاب هنر دیدهاید.
چند پرسش و پاسخ چالشی
پرسش: چرا گنبدهای ایلخانی تا این اندازه بلند ساخته میشدند؟
پاسخ: بلندی گنبدها علاوه بر زیبایی، به خاطر نمایش قدرت و شکوه بنا بود. همچنین گنبد بلند، هوای گرم را به بالا میبرد و فضای داخلی را خنکتر میکرد. مثل این است که در یک کلاس بزرگ، سقف بلند باعث میشود هوا جا به جا شود و خنکتر بماند.
پرسش: تفاوت کاشی معرق با کاشی هفترنگ چیست؟
پاسخ: در کاشی معرق، هنرمند تکههای کوچک کاشی را با رنگهای مختلف میبرید و مثل یک پازل کنار هم میچید تا طرح بزرگ درست شود. اما کاشی هفترنگ، یک کاشی کامل است که روی آن با هفت رنگ، طرح میکشند. معرق کار ظریفتری است و زمان بیشتری میبرد.
پرسش: چرا از گچبری در معماری ایلخانی استفاده میکردند؟
پاسخ: گچ مادهای ارزان و در دسترس بود و به راحتی شکل میگرفت. معماران با گچبری، دیوارهای ساده را زیبا میکردند و نور و سایهی جالبی روی نقشها ایجاد میشد. مثل این که روی یک کاغذ ساده، با خطهای برجسته نقاشی بکشید تا طرح از سطح بیرون بزند.
معماری ایلخانی با گنبدهای بلند، ایوانهای رفیع، گچبریهای برجسته و کاشیکاریهای رنگین، یکی از درخشانترین دورههای هنر ایران است. این سبک نه تنها در بناهای تاریخی، بلکه در معماری امروزی هم تأثیر گذاشته است. با دقت به کاشیهای هفترنگ و گچبریهای مسجدهای قدیمی، میتوانید گوشههایی از این هنر را در زندگی روزمره ببینید. پس وقتی به یک بنای قدیمی رفتید، به گنبد و ایوان آن نگاه کنید و از زیبایی آن لذت ببرید.
