ربع رشیدی؛ دانشگاهی بزرگ در دل تاریخ تبریز
ربع رشیدی چه بود و چرا ساخته شد؟
خواجه رشیدالدین فضلالله، وزیر دانشمند دوران ایلخانی، در حدود سال ۷۰۰ هجری قمری تصمیم گرفت مجموعهای بسازد که هم به پیشرفت علم کمک کند و هم به درمان بیماران و آموزش دانشآموزان بپردازد. او این مجموعه را در محلهٔ ششگلان تبریز بنا کرد و آن را «ربع رشیدی» نامید. واژهٔ «ربع» به معنای یک چهارم شهر است، چون این مجموعه حدود یکچهارم تبریز آن زمان را دربر میگرفت.
این مجموعه فقط یک مدرسه یا بیمارستان معمولی نبود، بلکه یک شهر کوچک با امکانات کامل بود. در ربع رشیدی، دانشجویان میتوانستند پزشکی، نجوم، ریاضیات و علوم دینی بخوانند. بیماران برای درمان به آنجا میرفتند و مردم نیز برای عبادت به مسجد آن میرفتند. همهٔ این بخشها با کمک وقفهایی که خواجه رشیدالدین تعیین کرده بود، اداره میشدند.
بخشهای گوناگون ربع رشیدی
ربع رشیدی دارای بخشهای مختلفی بود که هر کدام کار ویژهای انجام میدادند. برای آشنایی بهتر با این بخشها، به جدول زیر نگاه کنید:
| نام بخش | کاربرد آن |
|---|---|
| مدرسه و کتابخانه | آموزش علوم گوناگون و نگهداری کتابهای نفیس |
| بیمارستان و داروخانه | درمان بیماران و تهیهٔ دارو برای آنها |
| مسجد و عبادتگاه | جایگاه نماز و مراسم مذهبی برای دانشجویان و مردم |
| آشپزخانه و سفرهخانه | پخت و توزیع غذای رایگان میان دانشجویان و نیازمندان |
همان طور که میبینید، در ربع رشیدی تمام نیازهای یک دانشجو یا یک بیمار برطرف میشد. دانشجو میتوانست در مدرسه درس بخواند، غذای رایگان بخورد، در صورت بیماری به درمانگاه برود و برای نماز به مسجد برود. این یعنی یک مجموعهٔ کامل و خودکفا.
اگر امروز دانشآموز ربع رشیدی بودی...
فرض کن امروز جای یکی از دانشآموزان آن زمان هستی. صبح زود برای خواندن قرآن به مسجد میروی، سپس در کلاس نجوم یا پزشکی شرکت میکنی. در بین دو کلاس، به کتابخانهٔ بزرگ میروی و کتابی در مورد گیاهان دارویی انتخاب میکنی. نزدیک ظهر، غذای رایگان سفرهخانه را میخوری و بعد از آن برای استراحت به یکی از حجرههای کوچک اتاقت برمیگردی. بعدازظهر هم در بیمارستان به پزشکان کمک میکنی تا با بیماران آشنا شوی. این تجربهٔ یک روز دانشآموزی در ربع رشیدی بود!
جالب است بدانی که خواجه رشیدالدین برای هر یک از این بخشها، معلم، پزشک، و متولی جداگانهای تعیین کرده بود و به آنها حقوق میداد. او حتی برای تشویق دانشجویان خوب، جایزههای نقدی نیز در نظر گرفته بود. امروز هم در مدرسههای خوب، تشویقهایی برای دانشآموزان نمونه در نظر میگیرند؛ دقیقاً مثل همان ایدهٔ خواجه رشیدالدین!
سه پرسش و پاسخ دربارهٔ ربع رشیدی
چرا خواجه رشیدالدین چنین مجموعهٔ بزرگی ساخت؟
او میخواست با ساخت این مجموعه، هم علم را در جامعه گسترش دهد، هم به بیماران و نیازمندان کمک کند و هم نام نیکی از خود به جا بگذارد. او با این کار نشان داد که علم، درمان و معنویت میتوانند در کنار هم باشند.
آیا امروز هم چنین مجموعههایی وجود دارند؟
بله. امروز دانشگاههای بزرگ ما مانند دانشگاه تهران یا دانشگاه صنعتی شریف، تا حدودی شبیه ربع رشیدی هستند؛ با این تفاوت که بیمارستان و مسجد جدا از دانشگاه ساخته شدهاند. ولی در گذشته، ربع رشیدی نمونۀ کامل از یک شهر دانشگاهی بود.
چرا امروز از ربع رشیدی اثری باقی نمانده است؟
متأسفانه بر اثر زلزلههای شدید و همچنین جنگهای گوناگون در طول تاریخ، بیشتر بخشهای ربع رشیدی تخریب شد. اما هنوز هم بقایایی از آن در تبریز پیدا میشود که نشاندهندهٔ عظمت آن است.
نکتهٔ پایانی: ربع رشیدی یکی از بزرگترین مجموعههای علمی و درمانی تاریخ ایران بود که نشان میدهد ایرانیان در گذشته به علم و آموزش اهمیت زیادی میدادند. خواجه رشیدالدین با ساخت این مجموعه، الگویی از یک دانشگاه کامل را به جهان ارائه داد. امروز نیز با مطالعهٔ این بناهای تاریخی، میتوانیم از آنها برای بهتر کردن مدرسهها و دانشگاههای خود الهام بگیریم.
