تیمور گورکانی و جانشینان تیمور: فاتح ترک‌تبار و بنیان‌گذار امپراتوری تیموری که در اواخر قرن هشتم هجری چند بار به ایران یورش آورد

تیمور گورکانی و جانشینانش: فاتح بزرگ و امپراتوری تیموری

چرا تیمور به ایران یورش برد؟

تیمور در سال ۷۳۶ هجری قمری در نزدیکی سمرقند به دنیا آمد. او خود را از نسل چنگیزخان مغول نمی‌دانست، اما به خاندان برجسته‌ای تعلق داشت. تیمور آرزو داشت امپراتوری بزرگی مانند امپراتوری مغول بسازد. برای این کار، به کشورهای همسایه لشکر کشید. ایران در آن روزگار، دچار چندپارگی بود و حکومت‌های کوچکی مانند جلایریان و مظفریان بر بخش‌هایی از آن فرمانروایی می‌کردند. تیمور از این پراکندگی سود برد و بارها به ایران حمله کرد. او می‌خواست هم غنیمت‌های جنگی به‌دست آورد و هم راه بازرگانی ابریشم را که از ایران می‌گذشت، زیر فرمان خود داشته باشد. همچنین تیمور به دنبال آن بود که نام خود را به عنوان یک جهانگشا در تاریخ ثبت کند، درست مانند چنگیزخان که سال‌ها پیش، سرزمین‌های زیادی را تسخیر کرده بود.

نخستین یورش بزرگ تیمور به ایران در سال ۷۹۲ هجری قمری رخ داد. او ابتدا به خراسان حمله کرد و شهرهای مهمی مانند نیشابور و هرات را تصرف نمود. سپس به سمت غرب ایران حرکت کرد و اصفهان، شیراز و بغداد را نیز به تصرف خود درآورد. در این لشکرکشی‌ها، تیمور دستور می‌داد تا شهرهایی که مقاومت می‌کردند، به شدت ویران شوند و مردم بسیاری کشته یا اسیر گردند. برخی از مورخان نوشته‌اند که در حمله به اصفهان، تیمور دستور داد تا سرهای هزاران کشته را به شکل مناره درآورند. این کار او نشان می‌داد که با دشمنان خود چقدر سرسختانه برخورد می‌کرد. با این حال، تیمور به دانشمندان، هنرمندان و صنعتگران علاقه‌مند بود و بسیاری از آنان را به پایتخت خود، سمرقند، می‌برد تا شهرش را آباد کنند.

جانشینان تیمور و سرنوشت امپراتوری

تیمور در سال ۸۰۷ هجری قمری، هنگام لشکرکشی به چین درگذشت. پس از مرگ او، امپراتوری تیموری میان فرزندان و نوادگانش تقسیم شد. مهم‌ترین جانشین او، پسرش «شاهرخ» بود که بر خراسان و ماوراءالنهر حکومت کرد. شاهرخ کوشید تا آرامش را به ایران بازگرداند و از درگیری با حکومت‌های محلی خودداری کرد. پایتخت او هرات بود و او به دانشمندان و شاعران بسیار توجه می‌کرد. در زمان شاهرخ، هرات به مرکز فرهنگی و هنری مهمی تبدیل شد. اما پس از شاهرخ، نوهٔ تیمور به نام «سلطان ابو سعید» قدرت را به دست گرفت و بار دیگر درگیری‌ها آغاز شد.

در همین زمان، در غرب ایران، سلسلهٔ «قره‌قویونلو» (ترکمانان سیاه‌گوسفند) و سپس «آق‌قویونلو» (ترکمانان سفیدگوسفند) قدرت گرفتند و با تیموریان درگیر شدند. سرانجام، در سال ۸۷۳ هجری قمری، سلطان ابو سعید در نبردی با آق‌قویونلوها کشته شد و امپراتوری تیموری به تدریج فروپاشید. پس از او، نوادگان تیمور تنها بر بخش کوچکی از ماوراءالنهر فرمانروایی کردند و دیگر نتوانستند امپراتوری بزرگ پیشین را بازسازی کنند.

پرسش‌های چالشی برای درک بهتر