دستبافتههای سنتی؛ هنرِ نخ و نقش
فرقِ سه دستبافته در یک نگاه
شاید وقتی اسم قالی، جاجیم یا گلیم میآید، همهشان را یکجور فرش یا زیرانداز بدانی. اما هرکدام از این دستبافتهها، روش بافت و جنس متفاوتی دارند. قالی پرز دارد؛ یعنی روی آن یک لایهی نرم و کرکی دیده میشود. این پرزها از گرههایی درست شدهاند که بافنده به دور تارها میزند. به همین دلیل، قالی نرمتر و گرمتر است. گلیم اما پرز ندارد و سطح آن صاف و یکدست است. جاجیم هم مثل گلیم صاف است، با این تفاوت که راهراه بافته میشود و معمولاً از پشمِ ضخیمتر درست میشود.
برای اینکه تفاوت این سه را بهتر به خاطر بسپاری، میتوانی جدول زیر را ببینی:
| ویژگی | قالی | گلیم | جاجیم |
|---|---|---|---|
| سطح بافت | پرزدار و نرم | صاف و بدون پرز | صاف و راهراه |
| جنس رایج | پشم و ابریشم | پشم و پنبه | پشم ضخیم |
| کاربرد اصلی | زیرانداز و تزیین | زیرانداز و رومیزی | پشتی، خورجین و زیرانداز |
دستبافتهها در زندگی روزمرهی ما
حتماً تا حالا قالیِ خانهی مادربزرگ را دیدهای یا روی گلیمِ کلاسِ هنر نشستهای. شاید هم موقع مسافرت، جاجیمِ عشایر را دیدهباشی که روی دیوارِ چادر زدهاند. این دستبافتهها فقط تزیین نیستند؛ بلکه در زندگی ما کاربردهای زیادی دارند. مثلاً قالیِ بزرگِ اتاقِ پذیرایی، جای گرم و نرمی برای نشستن دور هم فراهم میکند. گلیمِ کوچک را زیرِ ظرفِ غذا یا روی میزِ آشپزخانه میگذارند تا از خط و خشِ میز جلوگیری کند. جاجیم هم به دلیل ضخامت و مقاومتش، برای پشتیِ صندلی یا خورجینِ سفر به کار میرود.
شاید برایت جالب باشد که بدانی خودِ دانشآموزان هم میتوانند با دستبافتهها ارتباط برقرار کنند. مثلاً در درسِ هنر، وقتی با نخ و مقوا کاردستی میسازی، در واقع داری اولین گامِ بافت را تجربه میکنی. یا وقتی با مداد رنگی، نقشهای هندسی روی کاغذ میکشی، شبیه همان نقشهایی است که بافندهها روی قالی یا گلیم میبافند.
پرسشهای چالشی دربارهی دستبافتهها
پرسش: چرا قالی از گلیم نرمتر است؟
پاسخ: قالی پرز دارد؛ یعنی بافنده، نخهای کوتاهی را به دور تارها گره میزند و بعد آنها را کوتاه میکند. همین گرهها باعث میشوند که روی قالی یک لایهی کرکی و نرم درست شود. اما گلیم این گرهها را ندارد و سطح آن صاف بافته میشود.
پرسش: آیا همهی دستبافتهها با پشم بافته میشوند؟
پاسخ: نه، بعضی از آنها با پنبه یا ابریشم هم بافته میشوند. اما پشم به دلیل گرم بودن و دوام بالا، بیشتر از بقیه به کار میرود. قالیهای ابریشمی بسیار نرم و براق هستند، اما گرانترند.
پرسش: چرا نقشهای قالی و گلیم با هم فرق دارند؟
پاسخ: نقشها به سلیقهی بافنده و منطقهای که در آن زندگی میکند، بستگی دارد. مثلاً عشایر از نقشهای هندسی و ساده استفاده میکنند، چون باید سریعتر ببافند. اما بافندههای شهری، نقشهای ظریفتر و گلدار را ترجیح میدهند.
نکتههای مهم این مقاله
قالی، گلیم و جاجیم هرکدام ویژگیهای خاص خود را دارند. قالی پرزدار و نرم است، گلیم صاف و بدون پرز است و جاجیم راهراه و ضخیم. این دستبافتهها نه تنها در خانهها، بلکه در مدرسه و سفر هم کاربرد دارند. با شناخت فرقهای آنها، میتوانیم انتخاب بهتری داشته باشیم و به هنرِ بافندگانِ ایرانی بیشتر احترام بگذاریم. شاید تو هم بتوانی روزی با نخ و دار، یک دستبافتهی کوچک برای خودت بسازی.
