فرضیهسازی: چگونه دلیل یک پدیده را حدس بزنیم؟
فرضیه از دو بخش اصلی ساخته میشود
یک فرضیهٔ خوب همیشه دو قسمت دارد: «اگر» و «آنگاه». قسمت «اگر» کاری را که ما انجام میدهیم توضیح میدهد و قسمت «آنگاه» نتیجهای را که انتظار داریم، نشان میدهد. برای نمونه، وقتی تخممرغ را در آب جوش میاندازیم، «اگر آب داغ باشد، آنگاه سفیدهٔ تخممرغ سفت میشود». فرضیه همیشه باید طوری باشد که بتوانیم آن را امتحان کنیم (آزمایشپذیر باشد).
| نوع فرضیه | مثال | آزمایشپذیر؟ |
|---|---|---|
| درست | اگر هر روز به گلدان آب بدهم، آنگاه گل سریعتر رشد میکند. | بله (میتوان مقایسه کرد) |
| نادرست | اگر کیفم را مرتب کنم، آنگاه در درس ریاضی نمرهٔ بیست میگیرم. | خیر (رابطهٔ مستقیم ندارد) |
یک مثال روزمره از فرضیهسازی
فرض کن صبح از خواب بیدار میشوی و میبینی خیابان خیس است. دو فرضیه میتوانی بسازی: فرضیهٔ اول: شب گذشته باران باریده است.فرضیهٔ دوم: ماشینهای آبپاش شهرداری خیابان را خیس کردهاند. برای این که بفهمی کدام فرضیه درست است، به دنبال شواهد میگردی: اگر ماشینهای همسایه هم خیس باشند، احتمال باران بیشتر است. یا میتوانی از بزرگترها بپرسی. به این کار «آزمایش فرضیه» میگوییم. حتی در بازی فوتبال هم فرضیهسازی میکنی: «اگر توپ را با پشت پا بزنم، آنگاه به دروازه میرود.» بعد آن را امتحان میکنی و میبینی درست است یا نه.
سه پرسش چالشی دربارهٔ فرضیه
پاسخ: نه! اگر بگویی «شاید فردا دنیا به پایان برسد» این یک حدس ساده است چون نمیتوانی آن را آزمایش کنی. فرضیه باید قابل امتحان کردن باشد؛ مثلاً «اگر ماست را در یخچال نگذارم، آنگاه ترش میشود.»
پاسخ: نه! در علم، حتی فرضیهٔ غلط هم مفید است. مثلاً اگر حدس بزنی «با زدن کلید چراغ، تلویزیون روشن میشود» و بعد ببینی روشن نشد، تازه فهمیدهای که بین کلید و تلویزیون ارتباطی نیست. به این میگویند «یادگیری از اشتباه».
پاسخ: هرچقدر که دوست داری! برای این که مداد از روی میز افتاده، ده فرضیه وجود دارد: باد آن را هل داد، کسی دست زد، خودش غلتید، میز لرزید و ... هرچه فرضیه بیشتر باشد، احتمال یافتن پاسخ واقعی بیشتر است.
