بُن دندان: ریشهٔ دندان
ریشه، تاج و بُن: سه قسمت اصلی دندان
دندان انسان از سه بخش درست شده است: تاج (همان قسمتی که در دهان میبینیم و با آن غذا را میجویم)، ریشه (که درون لثه و استخوان فک پنهان شده است) و بُن که یعنی همان جایی که ریشه به تاج میرسد. به ریشهٔ دندان در فارسی «بُن دندان» هم گفته میشود. بُن دندان مانند ریشهٔ یک درخت است که در خاک فرو رفته و درخت را محکم نگه میدارد. بدون ریشه، درخت روی زمین میافتد. دندان هم بدون ریشه نمیتواند در جای خود بماند.
در جدول زیر میتوانی قسمتهای مختلف یک دندان معمولی را مقایسه کنی:
| نام بخش | جایگاه | کار اصلی |
|---|---|---|
| تاج | بالای لثه (پیدا) | جویدن غذا، خرد کردن |
| بُن دندان (ریشه) | درون لثه و استخوان فک (پنهان) | محکم کردن دندان در جای خود |
| گردن دندان | مرز بین تاج و ریشه | اتصال تاج به ریشه |
مثالهایی از زندگی روزمره: چرا بُن دندان مهم است؟
فرض کن میخواهی یک نخالۀ تازه را در حیاط خانه بکاری. اگر فقط مقداری خاک روی ریشههایش بریزی، نخاله با یک باد ملایم میافتد. اما اگر ریشه را خوب در عمق خاک فرو ببری و اطرافش را محکم کنی، نخاله میایستد. بُن دندان هم دقیقاً همین کار را میکند. مثلاً وقتی سیب را گاز میزنی، فشار زیادی به دندان وارد میشود. اگر ریشه نبود، دندان از جایش کنده میشد. دندانهای جلویی (ثنایا) معمولاً یک ریشه دارند ولی دندانهای آسیای بزرگ عقب دهان که برای آسیاب کردن غذا به کار میروند، گاهی دو یا سه ریشه دارند. این ریشهها مانند لنگرهای یک کشتی، دندان را چند جا به استخوان فک وصل میکنند.
اگر لثههایت هنگام مسواک زدن خون بیفتد، یعنی لثه (که بُن دندان را میپوشاند) بیمار شده است. در آن صورت ریشه ممکن است آرامآرام ضعیف شود و دندان لق بشود. به همین دلیل است که دندانپزشکها همیشه میگویند لثهها را هم مانند خود دندان تمیز نگه دار.
چالشهای مفهومی: پرسش و پاسخ
پاسخ: نه، بُن دندان سفید نیست. ریشه بیشتر به رنگ زرد روشن یا کرم دیده میشود و سطح صافی هم ندارد. روی آن را لثه پوشانده است. رنگ و جنس بُن دندان با تاج فرق دارد، چون کارش جویدن نیست، بلکه نگهداشتن است.
پاسخ: بله. دندان شیری یک ریشهٔ کوتاه دارد. وقتی دندان دائمی از زیر آن رشد میکند، ریشهٔ دندان شیری کمکم آب میشود (تحلیل میرود) و دیگر چیزی آن را در لثه نگه نمیدارد. به همین دلیل دندان شیری بدون این که خیلی درد داشته باشد، میافتد. اما دندان دائمی باید سالها در دهان بماند، به همین دلیل بُن دندانش بلندتر و محکمتر است.
پاسخ: خیر. بعضی دندانها فقط یک ریشه دارند (مثل دندانهای نیش و پیشین). بعضی دندانها دو ریشه دارند (مثل دندانهای آسیای کوچک پایین). بعضی سه ریشه دارند (مثل دندانهای آسیای بزرگ بالا). تعداد ریشهها بستگی به جای دندان در فک و کاری دارد که انجام میدهد. هر چه دندان قویتر باشد و فشار بیشتری تحمل کند، معمولاً ریشههای بیشتری هم دارد.
