جارچی: فریادگر اخبار کوچه و بازار
جارچی چه کسی بود و چه کارهایی انجام میداد؟
جارچی یک شغل قدیمی در ایران بود. جارچی معمولاً در کوچهها و بازار راه میرفت و با صدای بلند، خبرهای مهم را فریاد میزد. مردم از صدای او میفهمیدند که اتفاق مهمی افتاده است. گاهی جارچی یک طبل کوچک هم همراه داشت تا توجه همه را جلب کند. او مثل یک رسانهٔ زنده و متحرک در محله بود.
| نوع خبر | نمونهٔ جار زدن در گذشته |
|---|---|
| خبرهای عمومی | «ای مردم، فردا بازار تعطیل است» |
| خبرهای هشدار | «آتشسوزی در محلهٔ جنوبی، مواظب باشید» |
| خبرهای شادیبخش | «امشب جشن آزادی یک زندانی برگزار میشود» |
| خبرهای مذهبی | «هلال ماه دیده شد، فردا اول ماه است» |
برای اینکه مردم حرف جارچی را باور کنند، معمولاً فرماندار یا مسئول محله، مهر یا نشانهای به او میداد. جارچیها شجاع بودند، چون گاهی اخبار ناراحتکننده را هم باید فریاد میزدند. یک جارچی خوب باید صدای بسیار بلند و رسایی میداشت و حافظهٔ خوبی برای به خاطر سپردن متن خبر.
اگر امروز یک جارچی در مدرسه داشتیم!
فرض کن در مدرسهٔ خودت یک جارچی داشتیم. صبح که میرسیدی، او در حیاط میایستاد و با صدای بلند میگفت: «توجه، توجه! امروز زنگ اول، امتحان ریاضی داریم.» یا «خبر فوری: ناهار امروز ماکارونی با سس مخصوص است.» گاهی هم خبرهای خوب: «به همهٔ دانشآموزانی که در مسابقهٔ کتابخوانی برنده شدهاند، جایزه تعلق میگیرد.» جارچی مدرسه، بدون گوشی و اینترنت، همه را با خبر میکرد. شاید خودت هم گاهی در نقش جارچی بودهای؛ مثلاً وقتی خبر تغییر کلاس یا تعطیلی مدرسه را به دوستت میرسانی.
جارچیها در گذشته نقش مهمی در همبستگی محله داشتند. وقتی کودکی گم میشد، جارچی فوری در تمام کوچهها راه میافتاد و مشخصات او را فریاد میزد. یا موقع باران شدید و طغیان رودخانه، جارچی مردم را از خطر باخبر میکرد. امروز رسانههایی مثل تلویزیون، رادیو و پیامکهای همگانی جای جارچی را گرفتهاند، اما هنوز هم گاهی در روستاهای دورافتاده، رسم جارچی دیده میشود.
چند پرسش و پاسخ چالشی دربارهٔ جارچی
پاسخ: نه. جارچی موظف بود هر خبر مهمی را که از طرف مسئولان به او میرسید، اعلام کند؛ چه خبر خوب بود، چه بد. مثلاً خبر فوت یک شخصیت مهم یا وقوع سیل را هم باید با همان صدای بلند میگفت. این کار گاهی برای خود جارچی هم سخت بود.
پاسخ: چون جارچی زیر نظر حکمران یا ریشسفید محله کار میکرد. قبل از اینکه جارچی خبر را فریاد بزند، یک سند یا نشانهٔ رسمی به او داده میشد. مردم هم میدانستند که اگر جارچی دروغ بگوید، تنبیه سختی در انتظارش است. بنابراین به صدای جارچی اعتماد کامل داشتند.
پاسخ: به شکل قدیمی، خیلی کم. اما در برخی مراسم مذهبی مثل ماه محرم، هنوز کسانی هستند که در کوچهها اعلام میکنند: «هیئت عزاداری ساعت پنج از تکیه حرکت میکند.» همچنین در قطارها و فرودگاهها، مسئولان بلندگو که خبرهای مهم را اعلام میکنند، نقش جارچی را دارند. پس جارچی کاملاً از بین نرفته، فقط شکلش عوض شده است.
