خواجه نظام‌الملک که بود و در چه زمانی می‌زیست؟
خواجه نظام‌الملک طوسی، نام اصلی او «حسن بن علی بن اسحاق طوسی» بود. او در سال 408 هجری خورشیدی (یعنی حدود 1018 میلادی) در نزدیکی شهر توس به دنیا آمد. روزگار او همزمان با پادشاهی دو پادشاه بزرگ سلجوقی به نام‌های آلب‌ارسلان و ملکشاه بود. او بیش از 30 سال وزیر (یعنی بالاترین مقام پس از پادشاه) بود و کارهای بسیار مهمی برای کشور انجام داد. یکی از مهم‌ترین کارهای او ساختن مدرسه‌های بزرگ بود تا همه بتوانند به راحتی درس بخوانند.
مدارس نظامیه؛ کلاس‌های درس برای همهٔ بچه‌ها
در زمان سلجوقیان، مدرسه‌های زیادی وجود نداشت و بیشتر بچه‌های فقیر نمی‌توانستند درس بخوانند. خواجه نظام‌الملک تصمیم گرفت در شهرهای بزرگ ایران و عراق، مدرسه‌هایی بسازد که در آنها:
- هیچ دانش‌آموزی نباید شهریه بپردازد (یعنی رایگان بود).
- برای خواب و خوراک دانش‌آموزان هم هزینه می‌شد.
- بهترین معلم‌ها برای تدریس دعوت می‌شدند.
- کتاب‌خانه‌های بزرگ داشتند تا دانش‌آموزان بتوانند از کتاب‌ها استفاده کنند.
مثال ملموس: فرض کنید در شهر شما مدرسه‌ای هست که نه تنها هزینهٔ ثبت‌نام نمی‌گیرد، بلکه هر روز صبحانه و ناهار رایگان هم به دانش‌آموزان می‌دهد و کتاب‌های درسی را هم قرض می‌دهد. این دقیقاً کاری بود که خواجه نظام‌الملک در مدارس نظامیه انجام داد. او می‌خواست هر کودکی، حتی اگر خانواده‌اش پول نداشت، بتواند بزرگ‌ترین دانشمند شود.
| ویژگی | مدرسهٔ معمولی آن زمان | مدرسهٔ نظامیه |
|---|---|---|
| هزینه تحصیل | زیاد و فقط برای خانواده‌های پولدار | رایگان |
| محل اقامت دانش‌آموزان | بیشتر در خانهٔ خودشان | خوابگاه و غذاخوری درون مدرسه |
| کتاب‌خانه | نداشت یا بسیار کوچک بود | کتاب‌خانهٔ بزرگ با هزاران جلد کتاب |
مشهورترین مدرسهٔ نظامیه در کدام شهر بود؟
معروف‌ترین مدرسهٔ نظامیه در شهر بغداد ساخته شد. بغداد در آن زمان پایتخت خلافت بود و دانشمندان بسیاری از جاهای مختلف به آنجا می‌آمدند. مدرسهٔ نظامیه بغداد بیش از 300 سال فعال بود و دانشمندان بزرگی مثل امام محمد غزالی (یکی از مشهورترین اندیشمندان تاریخ) در آن درس می‌دادند. خواجه نظام‌الملک برای هر استاد، حقوق ماهیانه تعیین کرد و به شاگردان ممتاز جایزه می‌داد. این کار باعث می‌شد معلم‌ها با انگیزه بیشتری درس بدهند.
مثال: مثل این می‌ماند که امروز یک وزیر برای هر معلم مدرسه، ماهیانه پول خوبی بگذارد و هر دانش‌آموزی که نمرهٔ عالی بگیرد، یک جایزهٔ نقدی دریافت کند. آن وقت هم معلم خوشحال است هم بچه‌ها بیشتر درس می‌خوانند.
نظامیه فقط مدرسه نبود؛ یک دانشگاه واقعی بود
در مدارس نظامیه فقط درس خواندن نبود، بلکه دانش‌آموزان فقه (یعنی قوانین دینی)، کلام (بحث دربارهٔ باورها)، ادبیات عرب، ریاضیات و ستاره‌شناسی یاد می‌گرفتند. در واقع نظامیه‌ها نخستین «دانشگاه‌های» جهان اسلام به شمار می‌رفتند. خواجه نظام‌الملک برای هر درس استاد ویژه‌ای استخدام می‌کرد.
چالش‌های مفهومی: سه پرسش و پاسخ دربارهٔ خواجه نظام‌الملک
پاسخ: نه، او وزیر بود و کارهای مهم کشور را انجام می‌داد، اما برای هر مدرسه بهترین معلم‌ها را استخدام می‌کرد. خودش گاهی از مدارس بازدید می‌کرد و وضعیت درس و مشق دانش‌آموزان را بررسی می‌نمود.
پاسخ: چون بانی و سازندهٔ اصلی آنها «نظام‌الملک» بود. در گذشته به هر کاری که به فردی نسبت می‌دادند، (پسوند «یه» یا «یه» اضافه می‌کردند. مثلاً مدرسهٔ ساخته‌شده توسط نظام‌الملک شد «نظامیه».
پاسخ: بله، برخی از دیوارها و بخش‌های مدرسهٔ نظامیه بغداد هنوز وجود دارد، ولی خود ساختمان اصلی در طول جنگ‌ها آسیب دیده است. اما مهم‌تر از ساختمان، ایدهٔ مدرسه‌سازی رایگان بود که تا امروز ادامه پیدا کرده است.
تأثیر ماندگار نظامیه بر آموزش در ایران و جهان
مدارس نظامیه الگوی بسیاری از مدرسه‌های بعدی شدند. بعد از خواجه نظام‌الملک، پادشاهان دیگر هم سعی کردند مدرسه‌های مشابه بسازند. حتی در اروپا هم بعدها دانشگاه‌هایی مثل دانشگاه بولونیا و دانشگاه پاریس با ایده‌های مشابه ایجاد شدند (یعنی استاد حقوق ثابت داشت و دانشجو می‌توانست به راحتی درس بخواند). بنابراین می‌توان گفت خواجه نظام‌الملک یکی از پیشگامان آموزش رایگان در جهان بود.
مثال عینی دیگر: فرض کنید در دوران قرون وسطی در اروپا، بیشتر مدرسه‌ها زیر نظر کلیساها بودند و بسیار پرهزینه. اما نظامیه نشان داد که حکومت می‌تواند مدرسه‌های عمومی و رایگان بسازد. امروزه در بسیاری از کشورها، مدارس دولتی دقیقاً بر همین اصل کار می‌کنند: دولت هزینه می‌دهد و دانش‌آموزان رایگان درس می‌خوانند.
۱. ساختن ده‌ها مدرسه به نام «نظامیه» در شهرهای بزرگ.
۲. فراهم کردن آموزش رایگان برای همهٔ دانش‌آموزان بدون توجه به فقر یا ثروت آنها.
۳. به وجود آوردن کتاب‌خانه‌های بزرگ در کنار مدرسه‌ها.
۴. الگو شدن برای مدرسه‌سازی در تمدن اسلامی و سپس اروپا.
پاورقی
1وزیر: بالاترین مقام اجرایی پس از پادشاه که مسئول ادارهٔ کشور و لشکر بود (معادل انگلیسی: Vizier).
2سلجوقیان: نام سلسله‌ای از ترکان که بر بخش بزرگی از ایران و عراق فرمانروایی می‌کردند (معادل انگلیسی: Seljuqs).
3نظامیه: جمع مکانی‌ساخته‌شده از «نظام‌الملک»؛ یعنی مکان‌های منسوب به نظام‌الملک (معادل انگلیسی: Nizamiyya schools).
4فقیه: دانشمندی که در علم فقه (قوانین و احکام دینی) تخصص دارد (معادل انگلیسی: Jurist).
5خلافت: نظام حکومتی در جهان اسلام که در آن خلیفه به عنوان جانشین پیامبر ادارهٔ امور را بر عهده داشت (معادل انگلیسی: Caliphate).
