علمجویی؛ تلاش آگاهانه برای دانستن و فهمیدن
علمجویی با پرسشگری، مطالعه، تجربه و بررسی دقیق دانستهها شکل میگیرد و راهی برای افزایش آگاهی و شناخت بهتر جهان است.
چکیده: علمجویی به معنای تلاش پیوسته و هدفمند برای کسب دانش، افزایش آگاهی و رسیدن به درک عمیقتر از موضوعات گوناگون است. فرد علمجو تنها به حفظ کردن مطالب بسنده نمیکند، بلکه پرسش مطرح میکند، مطالعه میکند، از تجربه بهره میگیرد و درستی دانستههای خود را میسنجد. چنین نگرشی در دوران دانشآموزی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا به نوجوان کمک میکند میان دانستن سطحی و فهم واقعی تفاوت بگذارد، پاسخ پرسشهای خود را با دقت پیدا کند و از آموختههایش برای حل مسئله و تصمیمگیری بهتر استفاده کند.
پرسشگری، مطالعه و تجربه
علمجویی از میل به دانستن آغاز میشود. وقتی دانشآموز درباره علت یک پدیده، چگونگی یک رویداد یا ارتباط میان دو مفهوم پرسش میکند، در واقع نخستین گام را برای کسب دانش برداشته است. پرسش مناسب ذهن را از پذیرش منفعلانه مطالب دور میکند و انسان را به جستوجوی پاسخ وامیدارد. برای نمونه، دانشآموزی که در درس زیستشناسی فقط مراحل یک فرایند را حفظ میکند، چیزی آموخته است؛ اما اگر بپرسد چرا این مراحل به همین ترتیب رخ میدهند و تغییر یکی از آنها چه پیامدی دارد، وارد مرحله عمیقتری از یادگیری شده است.
راه مهم دیگر علمجویی، مطالعه هدفمند است. مطالعه هدفمند یعنی فرد بداند برای چه چیزی مطالعه میکند و هنگام خواندن، میان مطالب ارتباط برقرار کند. خواندن کتاب درسی، مراجعه به فرهنگها و کتابهای آموزشی و مقایسه توضیحهای گوناگون میتواند شناخت دانشآموز را گسترش دهد. یادداشت کردن پرسشهای مهم و تلاش برای پاسخ دادن به آنها نیز مطالعه را از فعالیتی صرفاً حافظهای به فرایندی فکری تبدیل میکند.
تجربه نیز بخشی از علمجویی است. انجام آزمایش در کلاس علوم، حل چند مسئله با روشهای متفاوت یا بررسی یک پدیده اجتماعی در محیط زندگی نشان میدهد که دانش فقط در نوشتهها خلاصه نمیشود. گاهی دانشآموز پس از مطالعه یک مفهوم، هنگام بهکارگیری آن متوجه میشود که هنوز بخشی از موضوع را درست نفهمیده است. همین آگاهی از نادانستهها میتواند زمینه پرسش و یادگیری بیشتر را فراهم کند.
| راه علمجویی | نقش آن در یادگیری | نمونه برای دانشآموز |
|---|---|---|
| پرسشگری | آشکار کردن نادانستهها و آغاز جستوجو | پرسیدن علت یک پدیده به جای حفظ نتیجه آن |
| مطالعه | افزایش اطلاعات و ایجاد ارتباط میان مفاهیم | خواندن توضیحات درس و بررسی مثالهای بیشتر |
| تجربه و تمرین | تبدیل دانسته نظری به فهم کاربردی | آزمایش یک فرض یا حل مسئله با روشهای مختلف |
علمجویی چه تغییری در یادگیری ایجاد میکند؟
علمجویی سبب میشود یادگیری از دریافت مجموعهای از اطلاعات به فهم و کاربرد دانش تبدیل شود. دانشآموز علمجو معمولاً به پاسخ نخست قانع نمیشود و تلاش میکند دلیل پاسخ را نیز بفهمد. برای مثال، در ریاضی دانستن فرمول میتواند برای حل بعضی تمرینها کافی باشد، اما شناخت دلیل و شرایط استفاده از آن باعث میشود دانشآموز در برابر مسئلهای تازه نیز بتواند راه مناسب را پیدا کند.
علمجویی همچنین قدرت تشخیص را افزایش میدهد. هر مطلبی که شنیده یا خوانده میشود الزاماً درست، کامل یا دقیق نیست. فردی که عادت به جستوجو و بررسی دارد، پیش از پذیرفتن یک ادعا درباره دلیل آن فکر میکند و آن را با دانستههای معتبر خود میسنجد. این مهارت برای نوجوانی که هر روز با حجم زیادی از اطلاعات روبهرو میشود، اهمیت زیادی دارد.
از سوی دیگر، علمجویی به استقلال در یادگیری کمک میکند. هدف این نیست که دانشآموز همه چیز را از قبل بداند؛ بلکه مهم است بداند هنگام روبهرو شدن با یک پرسش تازه چگونه مسیر رسیدن به پاسخ را پیدا کند. چنین فردی اشتباه خود را پایان یادگیری نمیداند. اگر پاسخ مسئلهای نادرست باشد، بررسی میکند اشتباه از کدام مرحله آغاز شده و چه دانشی برای اصلاح آن لازم است.
نکته: علمجویی با زیاد دانستن یکسان نیست. ممکن است کسی اطلاعات فراوانی حفظ کرده باشد، اما درباره آنها پرسش نکند یا نتواند از دانستههایش استفاده کند. روحیه علمجویی بیشتر با کنجکاوی، دقت، بررسی و آمادگی برای اصلاح دانستههای نادرست شناخته میشود.
پرسشهای مهم درباره علمجویی
آیا علمجویی همان درس خواندن برای گرفتن نمره بهتر است؟
خیر. درس خواندن میتواند بخشی از علمجویی باشد، اما هدف علمجویی فقط موفقیت در آزمون نیست. در علمجویی، فرد میخواهد موضوع را بفهمد، درباره آن پرسش کند و آگاهی خود را گسترش دهد. ممکن است همین فرایند به نتیجه بهتر در درس نیز کمک کند، اما نمره تنها هدف آن نیست.
اگر پاسخ یک پرسش را پیدا کردیم، جستوجو تمام شده است؟
نه همیشه. یک پاسخ ممکن است پرسشهای تازهای ایجاد کند. برای مثال، فهمیدن علت یک پدیده طبیعی میتواند این پرسش را ایجاد کند که چه عواملی شدت آن را تغییر میدهند. علمجویی فرایندی پیوسته است و دانستن هر پاسخ میتواند آغاز مرحله تازهای از شناخت باشد.
آیا اشتباه کردن با علمجویی ناسازگار است؟
خیر. اشتباه زمانی زیانآور است که بدون بررسی تکرار شود. دانشآموز علمجو خطای خود را بررسی میکند تا بفهمد کدام برداشت یا مرحله نادرست بوده است. بنابراین اصلاح اشتباه میتواند خود به فرصتی برای یادگیری عمیقتر تبدیل شود.
آیا پرسش زیاد نشانه کمدانشی است؟
لزوماً چنین نیست. پرسش دقیق اغلب نشان میدهد فرد درباره موضوع فکر کرده و به بخشهای مبهم آن توجه داشته است. البته پرسشگری مفید زمانی شکل میگیرد که با گوش دادن، مطالعه و تلاش برای یافتن پاسخ همراه باشد.
علمجویی یعنی انسان دانستن را یک فرایند فعال بداند: پرسش کند، مطالعه کند، تجربه به دست آورد، دانستههای خود را بیازماید و در صورت مشاهده خطا آنها را اصلاح کند. دانشآموزی که چنین نگرشی دارد، به جای محدود شدن به حفظ مطالب، به دنبال فهم رابطه میان مفاهیم و کاربرد آنها میرود. این عادت میتواند هم در درس و هم در زندگی روزمره به افزایش آگاهی، حل بهتر مسئله و تصمیمگیری سنجیدهتر کمک کند.
