تلمیح طبس؛ عملیات پنجهٔ عقاب و شکست در کویر
عملیات پنجهٔ عقاب؛ نقشهٔ پیچیده در دل کویر
در اوایل سال ۱۳۵۹، گروهی از دانشجویان پیرو خط امام، سفارت آمریکا را در تهران تسخیر کرده و کارکنان آن را گروگان گرفته بودند. دولت آمریکا برای نجات آنها، یک عملیات بسیار محرمانه به نام «پنجهٔ عقاب» طراحی کرد. نقشه این بود که چندین هواپیما و بالگرد از ناوهای آمریکایی در دریای عمان به سمت ایران حرکت کنند. قرار بود این نیروها در کویر طبس، در جنوب شرقی ایران، با یکدیگر دیدار کنند و سپس به سوی تهران بروند.
برای این کار، هواپیماهای ترابری، بالگردهای تهاجمی و جنگندههای پشتیبانی در نظر گرفته شده بودند. فرماندهان آمریکایی فکر میکردند که کویر طبس، به دلیل دوری از شهرها و جادهها، بهترین مکان برای مخفیماندن و آمادهسازی نیروهاست. اما آنها یک نکتهٔ مهم را فراموش کردند: کویر طبس یکی از گردگیرترین و طوفانخیزترین نقاط ایران است. طوفانهای شن در این منطقه میتوانند در عرض چند دقیقه، دید را به نزدیک صفر برسانند و شنها را مانند یک دیوار متحرک به همه جا بپاشند.
این عملیات در طبس انجام شد، ولی بیشتر مردم ایران آن را با نام «تلمیح طبس» میشناسند. «تلمیح» یعنی اشارهای کوتاه، اما گویا به یک رویداد تاریخی. امروز در کتابهای درسی، وقتی از «تلمیح طبس» حرف میزنیم، یعنی همان شکست آمریکا در کویر ایران.
طوفان شن؛ از یک مانع ساده تا یک فاجعهٔ نظامی
شب بیست و پنجم آوریل ۱۹۸۰ (پنجم اردیبهشت ۱۳۵۹)، چندین فروند هواپیمای سی۱۳۰ و بالگرد آراچ-۵۳ از ناوهای آمریکایی بلند شدند. مسیر پرواز از روی دریا و سپس از داخل خاک ایران بود. خلبانان آموزش دیده بودند که چگونه در شب پرواز کنند و با دستگاههای پیشرفتهٔ خود، راه را پیدا کنند. اما هیچکس آنها را برای مقابله با طوفان شن آماده نکرده بود.
وقتی بالگردها به کویر طبس رسیدند، ناگهان طوفانی عظیم از شن و گرد و غبار، آسمان را سیاه کرد. خلبانان دید خود را از دست دادند و دستگاههای ناوبری هم که با امواج رادار کار میکردند، در میان شنهای در حال چرخش، به درستی کار نمیکردند. یکی از بالگردها کاملاً از کار افتاد و مجبور شد در همان اول مسیر بازگردد. بالگرد دیگر هم دچار نقص فنی شد. در نهایت، از هشت بالگرد، تنها پنج فروند توانستند به محل مخفی در طبس برسند.
اما بدترین اتفاق هنوز رخ نداده بود. وقتی یک فروند هواپیمای سی۱۳۰ که سوخت و تجهیزات را حمل میکرد، در آن گرد و غبار غلیظ، با یک بالگرد برخورد کرد. هر دو وسیلهٔ پروازی آتش گرفتند و هشت نفر از نیروهای آمریکایی کشته شدند. بازماندگان ناچار شدند همه چیز را همانجا رها کنند و با بقیهٔ هواپیماها از ایران خارج شوند. ارتش آمریکا این عملیات را «شکست خورده» اعلام کرد و نقشهٔ نجات گروگانها برای همیشه از بین رفت.
پرسشهای کلیدی دربارهٔ تلمیح طبس
آیا آمریکا از طوفان شن خبر نداشت؟
چرا که نه؟ سازمان اطلاعات آمریکا پیشبینی آبوهوا را داشت، اما طوفان شن در کویر طبس بسیار ناگهانی و شدیدتر از معمول رخ داد. آنها فکر میکردند که شنها فقط روی زمین هستند، در حالی که طوفان میتواند تا ارتفاع چند صد متری هم بلند شود و دید خلبانان را کاملاً بگیرد. این اشتباه، بزرگترین دلیل شکست بود.
چرا این رویداد را «تلمیح» مینامند؟
«تلمیح» در ادبیات فارسی به معنای اشارهای کوتاه و غیرمستقیم به یک داستان یا رویداد تاریخی است. وقتی میگوییم «تلمیح طبس»، یعنی با گفتن همین دو کلمه، همهٔ ماجرای آن شکست بزرگ به یاد میآید. در کتابهای درسی، از این عبارت برای یادآوری ناتوانی یک ابرقدرت در برابر طبیعت استفاده میشود.
چه تأثیری روی سیاست خارجی ایران داشت؟
این شکست، اعتمادبهنفس انقلابیون ایران را بیشتر کرد و نشان داد که تجهیزات پیشرفتهٔ نظامی همیشه پیروز نیستند. از طرف دیگر، آمریکا متوجه شد که مداخلهٔ نظامی مستقیم در ایران بسیار پرخطر است. این رویداد باعث شد که هر دو طرف در سالهای بعد، احتیاط بیشتری در برخوردهای نظامی نشان دهند.
