جهتیابی در شب: چگونه ستارگان راهنمای ما میشوند؟
دو روش اصلی برای پیدا کردن شمال
برای پیدا کردن جهت در شب، دو راه ساده و پرکاربرد وجود دارد که هر کدام به یک ستاره یا گروه ستارهای خاص وابسته است. این روشها در نیمکرهٔ شمالی زمین، جایی که ما در ایران زندگی میکنیم، به خوبی کار میکنند.
| نام روش | ستاره یا صورت فلکی کلیدی | نحوهٔ پیدا کردن جهت |
|---|---|---|
| روش ستارهٔ قطبی | ستارهٔ قطبی (که به آن ستارهٔ شمالی هم میگویند) | ستارهٔ قطبی همیشه در جهت شمال قرار دارد. اگر رو به آن بایستی، دقیقاً به سمت شمال نگاه میکنی. |
| روش صورت فلکی دب اکبر | صورت فلکی دب اکبر (هفتبرادران) | دو ستارهٔ انتهایی کاسهٔ دب اکبر را به هم وصل کن و خط آن را پنج برابر به سمت بالا ادامه بده تا به ستارهٔ قطبی برسی. |
فرض کن در یک اردوی شبانه، چراغ قوهات خاموش میشود و باید به سمت چادرها برگردی. اگر بتوانی دب اکبر را پیدا کنی، به راحتی ستارهٔ قطبی را مییابی و بعد مسیر شمال را تشخیص میدهی. به این ترتیب، میفهمی که سایر جهات هم کداماند: اگر رو به شمال باشی، سمت راستات شرق، سمت چپات غرب و پشت سرت جنوب است.
چرا ستارهٔ قطبی همیشه در یک جا میماند؟
شاید برایت جالب باشد که بدانی ستارهٔ قطبی برخلاف سایر ستارگان، در طول شب حرکت نمیکند و ثابت میماند. دلیل این موضوع به چرخش زمین مربوط میشود. زمین به دور یک خط فرضی به نام محور خود میچرخد. اگر این محور را به سمت آسمان ادامه دهیم، دقیقاً به ستارهٔ قطبی میرسد. به همین دلیل، این ستاره در جای خود ثابت است و بقیهٔ ستارگان به دور آن میچرخند. این ویژگی، ستارهٔ قطبی را به یک راهنمای همیشگی برای مسافران و دریانوردان تبدیل کرده است.
استفاده از این روشها نه تنها در طبیعت، بلکه در شهرهای بزرگ هم مفید است. مثلاً اگر در یک شب ابری، ستارهها را نبینی، میتوانی از نشانههای دیگر مثل جهت وزش باد یا رشد خزهها روی درختان کمک بگیری، اما همیشه مطمئنترین راه، استفاده از ستارگان است، چون آنها از قانونهای ثابت آسمان پیروی میکنند.
پرسشهای چالشی دربارهٔ جهتیابی با ستاره
آیا همیشه میتوانیم ستارهٔ قطبی را ببینیم؟
خیر. ستارهٔ قطبی در آسمان شب، ستارهٔ خیلی پرنوری نیست. برای پیدا کردن آن، اول باید صورت فلکی دب اکبر را بشناسی. همچنین در شهرهایی که نور زیاد دارند (آلودگی نوری)، دیدن ستارگان کمنورتر سختتر میشود. بهترین زمان برای رصد، شبهای بیابر و دور از نور شهر است.
آیا همهٔ ستارگان به دور ستارهٔ قطبی میچرخند؟
بله، از دید ما روی زمین، همهٔ ستارگان به دلیل چرخش زمین، به دور ستارهٔ قطبی در آسمان حرکت میکنند. اما خود ستارهٔ قطبی تقریباً در همان نقطه باقی میماند، چون روی محور چرخش زمین قرار دارد. این حرکت دایرهوار ستارگان، یکی از زیباترین پدیدههای آسمان شب است که میتوانی با عکاسی طولانیمدت آن را ببینی.
آیا فقط با یک ستاره میتوان جهت را پیدا کرد؟
روش ستارهٔ قطبی سادهترین راه است، اما اگر آن را پیدا نکردی، میتوانی از سایر صورتهای فلکی مثل جوزا یا شکارچی هم استفاده کنی. مثلاً در زمستان، صورت فلکی شکارچی با سه ستارهٔ کمربندش، به راحتی قابل تشخیص است و میتوانی با دانستن موقعیت آن در آسمان، جهتهای اصلی را تخمین بزنی. با کمی تمرین، چشمات به این الگوها عادت میکند.
آیا در روز هم میتوان از ستارهها برای جهتیابی استفاده کرد؟
در روز، ستارگان را نمیبینی، اما میتوانی از خورشید کمک بگیری. خورشید از شرق طلوع میکند و در غرب غروب میکند. با دانستن این موضوع و با کمک یک ساعت مچی و قرار دادن آن در جهت خورشید، میتوانی جهت جنوب را پیدا کنی. اما این روشها دقت کمتری نسبت به ستارهٔ قطبی در شب دارند.
آنچه باید به خاطر بسپاری:
- ستارهٔ قطبی بهترین راهنمای شب برای پیدا کردن شمال است.
- صورت فلکی دب اکبر، کلید پیدا کردن ستارهٔ قطبی محسوب میشود.
- با دانستن شمال، به راحتی میتوانی سایر جهتها (جنوب، شرق و غرب) را مشخص کنی.
- این روشها در نیمکرهٔ شمالی زمین معتبر هستند و در نیمکرهٔ جنوبی باید از صورتهای فلکی دیگر کمک بگیری.
