خواسته و مانع: دو عامل مرتبط در نمایش که در آن شخصیت هدفی دارد و عامل دیگری از دستیابی او به آن جلوگیری می‌کند.

خواسته و مانع: دو نیروی پیش‌برندهٔ داستان

انواع خواسته و مانع در یک نمایش

خواستهٔ شخصیت در نمایش را می‌توان به دو دستهٔ اصلی تقسیم کرد: خواستهٔ بیرونی و خواستهٔ درونی. خواستهٔ بیرونی، هدفی ملموس و قابل مشاهده است؛ مانند این که شخصیت بخواهد در مسابقهٔ نقاشی مقام اول را کسب کند. اما خواستهٔ درونی، نیاز یا آرزوی عمیق‌تری است که اغلب پشت خواستهٔ بیرونی پنهان می‌شود؛ مثلاً شخصیت ممکن است با بردن آن مسابقه، به دنبال اثبات توانایی‌های خود به خانواده باشد. مانع نیز به همین ترتیب به دو نوع بیرونی (یک رقیب قدرتمند، کمبود بودجه یا یک طوفان ناگهانی) و درونی (ترس از شکست، کم‌اعتمادی یا احساس گناه) تقسیم می‌شود.

برای نمونه، فرض کنید شخصیتی به نام سارا در یک نمایشنامه، تصمیم می‌گیرد در مدرسه، گروه تئاتر راه بیندازد. خواستهٔ بیرونی او یافتن اعضای کافی و اجرای یک نمایش موفق است، اما خواستهٔ درونی او جلب توجه پدر و مادری است که همیشه او را با خواهر بزرگترش مقایسه می‌کنند. مانع بیرونی، مدیر مدرسه است که معتقد است گروه‌های هنری باعث افت تحصیلی می‌شوند و مانع درونی، ترس سارا از نپذیرفتن دیگران است. برخورد این خواسته‌ها و موانع است که تنش اصلی داستان را می‌سازد و مخاطب را کنجکاو می‌کند که ببیند سارا چگونه از پس این چالش‌ها برمی‌آید.

گاهی نیز مانع، شکل یک رقیب یا ضدقهرمان دارد. ضدقهرمان، شخصیتی است که به‌طور مستقیم با خواستهٔ قهرمان مخالفت می‌کند. او ممکن است انگیزه‌های خاص خودش را داشته باشد و اصلاً کارش فقط مانع‌تراشی نباشد. در یک نمایش کلاسی، ضدقهرمان می‌تواند دانش‌آموزی باشد که خودش دوست دارد رئیس گروه شود و به همین دلیل با نقشه‌های سارا مخالفت می‌کند. این برخورد میان دو خواسته، جذابیت نمایش را دوچندان می‌کند.

چرا خواسته و مانع، داستان را زنده می‌کنند؟

بدون خواسته، شخصیت‌ها راکد و بدون حرکت می‌شوند. کسی که هیچ چیزی نمی‌خواهد، دلیلی برای تغییر یا تلاش ندارد. از سوی دیگر، بدون مانع، رسیدن به هدف بیش از حد آسان و بی‌چالش خواهد بود و مخاطب سریعاً علاقه‌اش را از دست می‌دهد. این دو عامل در کنار هم، موتور محرکهٔ نمایش هستند. هنگامی که شخصیتی با مانعی روبه‌رو می‌شود، مجبور است تصمیم‌های تازه بگیرد، راهکارهای جدید بیابد و حتی گاهی از ارزش‌هایش دفاع کند.

به بیان دیگر، خواسته و مانع باعث رشد شخصیت می‌شوند. در مسیر غلبه بر موانع، شخصیت اصلی نقاط قوت و ضعف خود را می‌شناسد، با ترس‌هایش روبه‌رو می‌شود و اغلب به درک تازه‌ای از خود و دنیای پیرامونش می‌رسد. به این فرایند در اصطلاح، «سیر تحول شخصیت» می‌گویند. برای یک دانش‌آموز، درک این موضوع کمک می‌کند تا نمایشنامه‌ها و فیلم‌هایی که تماشا می‌کند را عمیق‌تر بفهمد و حتی در نوشتن داستان‌های خودش از آن بهره ببرد.

این دو عامل همچنین باعث ایجاد گره‌های داستانی می‌شوند که تماشاگر را تا لحظهٔ پایانی کنجکاو نگه می‌دارند. هر بار که شخصیت بر یک مانع غلبه می‌کند، مانع جدیدی سر راهش سبز می‌شود و این چرخه تا نقطهٔ اوج داستان ادامه می‌یابد. در پایان، معمولاً شخصیت یا به خواستهٔ خود می‌رسد یا با نرسیدن به آن، به درکی تازه از زندگی دست پیدا می‌کند که خود می‌تواند پایانی تأثیرگذار باشد.

پرسش‌های کلیدی دربارهٔ خواسته و مانع