دارالفنون و مدرسهٔ جدید: نهادهای آموزشی نوین برای آموزش علوم و فنون جدید
دارالفنون و مدرسهٔ جدید: دو الگوی متفاوت
دارالفنون در سال ۱۲۳۰ خورشیدی (دوران ناصرالدینشاه) در تهران گشایش یافت. این مدرسه، نخستین نهاد آموزشی نوین در ایران بود که در آن، دانشآموزان علاوه بر خواندن و نوشتن، با رشتههایی مانند طب، داروسازی، توپریزی، نقشهکشی و زبان فرانسه آشنا میشدند. برخلاف مکتبخانههای قدیم که تنها به قرآن و گلستان بسنده میکردند، در دارالفنون، کلاسها بر اساس جدول زمانی منظم برگزار میشد و هر استاد، مسئولیت تدریس یک درس مشخص را بر عهده داشت.
مدرسهٔ جدید، عنوانی است که به مجموعهای از دبیرستانها و مدارس متوسطه در اواخر دورهٔ قاجار و اوایل پهلوی گفته میشود. این مدارس با الهام از دارالفنون، اما با برنامهای گستردهتر، به آموزش علوم پایه، تاریخ، جغرافیا، ریاضیات و زبانهای خارجی میپرداختند. مهمترین تفاوت این دو نهاد در این بود که دارالفنون بیشتر یک مرکز آموزش عالی و فنی به شمار میرفت، در حالی که مدرسهٔ جدید، آموزش همگانی و پایهای را برای گروههای سنی مختلف فراهم میکرد.
| ویژگی | دارالفنون | مدرسهٔ جدید |
|---|---|---|
| دورهٔ تحصیلی | عالی و فنی (نزدیک به دانشگاه) | دبیرستانی و راهنمایی |
| رشتههای اصلی | پزشکی، مهندسی، زبان خارجی | علوم پایه، ادبیات، تاریخ |
| برنامهٔ درسی | منظم با جدول ساعتی | منظم با کتابهای درسی استاندارد |
| مدیریت و نظارت | دولتی، با نظارت شاه | وزارت فرهنگ (آموزش و پرورش) |
این مدرسهها چه تأثیری بر زندگی روزمره داشتند؟
شاید برایتان جالب باشد که بدانید بسیاری از چیزهایی که امروز در اطراف خود میبینید، ریشه در همان آموزشهای دارالفنون و مدرسهٔ جدید دارد. مثلاً وقتی به پزشک مراجعه میکنید و او با دستگاه فشارخون، وضعیت شما را بررسی میکند، این روش از همان آموزشهای پزشکی نوین سرچشمه گرفته که نخستین بار در دارالفنون تدریس شد. یا وقتی در کلاس جغرافیا، نام رودخانهها و کوههای ایران را روی نقشه پیدا میکنید، این مهارت، حاصل تلاش معلمانی است که در مدرسهٔ جدید، نقشهخوانی را به دانشآموزان یاد میدادند.
یکی از جذابترین جنبههای این مدارس، استفاده از معلمانی بود که بدون دخالت مستقیم سفارتهای روس و انگلیس، آموزش میدادند. این معلمان یا ایرانی بودند یا از کشورهای بیطرفی مانند فرانسه و اتریش دعوت شده بودند. به این ترتیب، دانشآموزان فارسیزبان، علوم را به زبان خودشان میآموختند و وابسته به بیگانگان نمیشدند. برای نمونه، در دارالفنون، کتابهای درسی به فارسی ترجمه میشد و استادان، درسهای خود را با مثالهایی از زندگی روزمرهٔ ایرانیان بیان میکردند.
پرسشهای چالشی دربارهٔ دارالفنون و مدرسهٔ جدید
چرا دارالفنون را «نخستین نهاد آموزشی نوین» مینامند؟
چون پیش از آن، آموزش بیشتر به صورت مکتبخانهای و بدون برنامهٔ منظم بود. در مکتبخانه، همهٔ دانشآموزان در یک اتاق، با یک معلم، درس میخواندند و تنوع درسی وجود نداشت. اما در دارالفنون، هر درس در کلاس جداگانه، با معلم متخصص و در زمان مشخص ارائه میشد. این همان چیزی است که امروز به آن «نظام آموزشی نوین» میگوییم.
آیا معلمان دارالفنون همگی ایرانی بودند؟
خیر. بخشی از معلمان از کشورهای اروپایی مانند فرانسه و اتریش دعوت شده بودند، اما با این شرط که زبان فارسی را بیاموزند و درسها را به فارسی تدریس کنند. همچنین، بسیاری از استادان ایرانی که خود در اروپا تحصیل کرده بودند، در دارالفنون به تدریس مشغول شدند. این ترکیب، باعث شد که علوم جدید به زبان خودمان منتقل شود و وابستگی به بیگانگان کاهش یابد.
مدرسهٔ جدید چه فرقی با دارالفنون داشت که باعث شد به تدریج جایگزین آن شود؟
دارالفنون بیشتر برای آموزش رشتههای فنی و عالی طراحی شده بود و دانشآموزان برای ورود به آن، باید خواندن و نوشتن میدانستند. اما مدرسهٔ جدید، آموزش را از پایهترین سطح شروع میکرد و همهٔ کودکان را، صرفنظر از توانایی اولیه، میپذیرفت. به همین دلیل، مدرسهٔ جدید توانست آموزش را همگانی کند و نسلهای بیشتری را تحت پوشش قرار دهد. همچنین برنامهٔ درسی آن جامعتر بود و به موضوعاتی مانند تاریخ، جغرافیا و علوم تجربی نیز میپرداخت.
آنچه از این مقاله به یاد خواهید داشت:
- دارالفنون و مدرسهٔ جدید، نخستین نهادهایی بودند که آموزش علوم و فنون جدید را با برنامهٔ منظم در ایران رواج دادند.
- این مدارس با استفاده از معلمانی که وابسته به روسیه و انگلیس نبودند، استقلال آموزشی ایران را حفظ کردند.
- برنامهٔ درسی منظم، تنوع رشتهها و ارزشیابی دانشآموزان، از ویژگیهای برجستهٔ این نهادها بود.
- تأثیر این مدارس تا امروز در نظام آموزشی ما دیده میشود؛ از کتابهای درسی گرفته تا روشهای تدریس و ارزشیابی.
