نصفالنهار: نیمدایرهٔ فرضی از قطب شمال تا قطب جنوب
نصفالنهار چیست و چگونه رسم میشود؟
کرهٔ زمین را مانند یک پرتقال در نظر بگیرید. اگر از بالای پرتقال (قطب شمال) تا پایین آن (قطب جنوب) یک خطِ خمیده روی پوست آن بکشید، در واقع یک نصفالنهار کشیدهاید. نصفالنهارها نیمدایرههایی هستند که دور تا دور کره را میپوشانند. مهمترین نصفالنهار، نصفالنهار مبدأ نام دارد که از رصدخانهٔ قدیمی گرینویچ در نزدیکی لندن میگذرد. این خط، کرهٔ زمین را به دو نیمکرهٔ شرقی و غربی تقسیم میکند.
برای پیدا کردن طول جغرافیایی یک شهر، فاصلهٔ آن را از نصفالنهار مبدأ به سمت شرق یا غرب اندازه میگیریم. این فاصله را با درجه نشان میدهند. مثلاً تهران تقریباً روی طول جغرافیایی ۵۱ درجهٔ شرقی قرار دارد. یعنی تهران ۵۱ درجه به سمت شرق از نصفالنهار مبدأ فاصله دارد. همهٔ نصفالنهارها از قطب شمال شروع میشوند و به قطب جنوب ختم میشوند و هر کدام یک نیمدایرهٔ کامل هستند.
کاربرد نصفالنهارها در زندگی روزمره
شاید برای شما هم پیش آمده باشد که با خانوادهتان در تعطیلات به شهری دیگر سفر کردهاید و وقتی به مقصد رسیدهاید، متوجه شدهاید که ساعت گوشی شما با ساعت محلی تفاوت دارد. این تفاوت به خاطر مناطق زمانی است که بر اساس نصفالنهارها تعیین میشوند. زمین در هر ۲۴ ساعت یک دور کامل میچرخد و از روی ۳۶۰ نصفالنهار عبور میکند. بنابراین هر ۱۵ درجهٔ طول جغرافیایی، یک ساعت اختلاف زمانی ایجاد میکند.
فرض کنید شما در تهران هستید که طول آن ۵۱ درجهٔ شرقی است. اگر دوست شما در شهری با طول ۶۶ درجهٔ شرقی (مثلاً مشهد) زندگی کند، اختلاف طول این دو شهر ۱۵ درجه است. یعنی ساعت تهران یک ساعت از ساعت مشهد عقبتر است. به همین دلیل وقتی در تهران ساعت ۱۲ ظهر است، در مشهد ساعت ۱ بعدازظهر خواهد بود. این محاسبهٔ ساده با کمک نصفالنهارها امکانپذیر شده است.
| نام شهر | طول جغرافیایی (درجهٔ شرقی) | اختلاف ساعت با گرینویچ |
|---|---|---|
| تهران | ۵۱ | + ۳ ساعت و ۳۰ دقیقه |
| مشهد | ۶۶ | + ۴ ساعت و ۳۰ دقیقه |
پرسش و پاسخهای چالشی دربارهٔ نصفالنهار
پرسش ۱: چرا به این خطوط «نصفالنهار» میگوییم؟
پاسخ: زیرا هر کدام از این خطوط، دقیقاً نیمی از یک دایرهٔ کامل هستند که دور زمین کشیده شده است. یک دایرهٔ کامل ۳۶۰ درجه دارد و هر نصفالنهار ۱۸۰ درجه از این دایره را تشکیل میدهد. به همین دلیل به آن «نصف» + «النهار» (به معنای خط یا راه) میگویند.
پرسش ۲: آیا نصفالنهارها فقط برای تعیین طول جغرافیایی به کار میروند؟
پاسخ: خیر. علاوه بر تعیین طول جغرافیایی، نصفالنهارها برای محاسبهٔ زمان در نقاط مختلف زمین نیز استفاده میشوند. همچنین خط تاریخ بینالمللی که روی نصفالنهار ۱۸۰ درجه قرار دارد، مشخص میکند که کجا یک روز تمام میشود و روز جدید شروع میگردد.
پرسش ۳: اگر از قطب شمال به سمت جنوب حرکت کنیم، از چند نصفالنهار عبور میکنیم؟
پاسخ: اگر دقیقاً روی یک نصفالنهار خاص حرکت کنید، فقط از همان یک نصفالنهار عبور میکنید. اما اگر دور کرهٔ زمین بچرخید و به نقطهٔ شروع بازگردید، از تمام ۳۶۰ نصفالنهار عبور کردهاید. در واقع هر درجهٔ طول جغرافیایی، یک نصفالنهار دارد.
یادآوری نصفالنهارها خطوطی خیالی هستند که از قطب شمال تا قطب جنوب کشیده میشوند و برای پیدا کردن طول جغرافیایی و محاسبهٔ زمان به کار میروند. نصفالنهار مبدأ (گرینویچ) مهمترین آنهاست و کرهٔ زمین را به دو نیمکرهٔ شرقی و غربی تقسیم میکند. با کمک این خطوط میتوانیم اختلاف ساعت شهرهای مختلف را به راحتی محاسبه کنیم. پس هر بار که به ساعت سفر نگاه میکنید، به یاد نصفالنهارها باشید که این محاسبه را ممکن ساختهاند.
