تشخیص: نسبت دادن ویژگی، رفتار یا حالت انسانی به اشیا، حیوانات، پدیده‌ها یا مفاهیم غیرانسانی.

تشخیص؛ وقتی اشیا مانند انسان رفتار می‌کنند

تشخیص چگونه ساخته می‌شود؟

تشخیص زمانی شکل می‌گیرد که رفتاری انسانی به چیزی نسبت داده شود که در واقع انسان نیست. این رفتار می‌تواند گفتن، شنیدن، خندیدن، گریستن، اندیشیدن، مهربانی، خشم یا هر حالت انسانی دیگر باشد. برای مثال، در جملهٔ «پنجره از سرمای زمستان می‌لرزید»، لرزیدن به پنجره نسبت داده شده است؛ حال آنکه لرزیدن ویژگی موجود زنده و معمولاً انسان است. در «کتاب با من حرف می‌زد»، کتاب توانایی سخن گفتن پیدا کرده است. در «خورشید لبخند می‌زد»، خورشید به موجودی شاد تبدیل شده است.

تشخیص را می‌توان در سه حوزهٔ ساده دید:

گاهی تشخیص با آرایه‌های دیگر اشتباه می‌شود. در تشبیه، دو چیز به هم مانند می‌شوند؛ مثلاً «چهره‌اش مانند ماه است». در تشخیص، ویژگی انسانی به غیرانسان داده می‌شود؛ مثلاً «ماه به چهره‌اش لبخند زد». در جانبخشی، تشخیص بیشتر در سطح نسبت دادن زندگی و رفتار انسانی به اشیا دیده می‌شود. پس تشخیص نوعی جانبخشی هدفمند و هنری است.

تشخیص چه اثری بر متن و خواننده دارد؟

تشخیص فقط زیبایی زبانی نمی‌آفریند؛ بلکه احساس و اندیشه را نیز جابه‌جا می‌کند. وقتی شاعر می‌گوید «ابرها گریه می‌کنند»، غم را از انسان به طبیعت می‌برد و خواننده احساس می‌کند همهٔ جهان در غم او شریک است. وقتی می‌گوییم «ساعت با بی‌قراری می‌شمارد»، انتظار و بی‌تابی را به شیئی بی‌جان نسبت می‌دهیم و همین تصویر، حس انتظار را قوی‌تر می‌کند. تشخیص به متن شخصیت می‌دهد؛ اشیا دیگر خاموش و بی‌اثر نیستند، بلکه مانند شخصیت‌های داستان عمل می‌کنند. این آرایه در شعر، داستان، تبلیغات و حتی گفت‌وگوی روزمره به کار می‌رود. برای نمونه، وقتی می‌گوییم «گوشی‌ام امروز حال همکاری ندارد»، در واقع به گوشی حالتی انسانی داده‌ایم تا بی‌حوصلگی یا خرابی آن را ساده‌تر بیان کنیم. در درس‌های ادبیات فارسی نیز نمونه‌های بسیاری از تشخیص وجود دارد؛ مانند نسبت دادن ناله، خنده، رازداری و همدلی به عناصر طبیعت.

پرسش‌های چالشی دربارهٔ تشخیص