لحن: شیوهٔ بیان و خواندن متن که احساس، نگرش و حالت گوینده را منتقل می‌کند.

شناخت لحن به ما کمک می‌کند احساس، نگرش و مقصود گوینده یا نویسنده را از شیوهٔ بیان او بهتر درک کنیم.

چکیده: لحن، شیوه‌ای است که با آن سخن گفته می‌شود یا متنی خوانده و بیان می‌شود. انتخاب واژه‌ها، آهنگ و حالت صدا، سرعت خواندن، مکث‌ها و تأکید بر بخش‌های مختلف جمله می‌توانند احساس و نگرش گوینده را آشکار کنند. به همین دلیل یک جملهٔ یکسان ممکن است با لحن شاد، غمگین، جدی، طنزآمیز، حماسی یا پرسشگرانه معنا و اثر متفاوتی پیدا کند. شناخت لحن در خواندن شعر، داستان و دیگر متن‌های ادبی اهمیت دارد و به دانش‌آموز کمک می‌کند فضای متن و مقصود نویسنده را دقیق‌تر دریابد.

لحن تنها به بلند یا آرام بودن صدا مربوط نیست. چند عامل در کنار هم آن را می‌سازند. نخست، انتخاب واژه‌ها و جمله‌ها اهمیت دارد. برای نمونه، عبارت «از دیدنت خوشحال شدم» احساسی متفاوت از عبارت «انتظارت را نداشتم» منتقل می‌کند. حتی پیش از آنکه جمله با صدای بلند خوانده شود، نوع واژه‌ها می‌تواند نشانه‌ای از نگرش گوینده باشد.

عامل دوم، شیوهٔ خواندن و بیان است. سرعت خواندن، بلندی صدا، مکث و تأکید بر واژه‌های خاص می‌تواند حالت جمله را تغییر دهد. دانش‌آموزی را تصور کنید که نتیجهٔ مسابقهٔ مدرسه را اعلام می‌کند. اگر با صدایی پرانرژی و آهنگی رو به اوج سخن بگوید، هیجان را منتقل می‌کند؛ اما اگر همان خبر را آهسته و بی‌تأکید بخواند، اثر آن متفاوت خواهد بود.

عامل سوم، موضوع و فضای متن است. شعری دربارهٔ دلاوری ممکن است لحنی حماسی داشته باشد، در حالی که متنی دربارهٔ دوری از یک دوست می‌تواند با لحنی اندوهگین بیان شود. بنابراین برای تشخیص لحن باید هم به محتوای متن و هم به شیوهٔ بیان آن توجه کرد.

نوع لحن	ویژگی اصلی	نمونهٔ موقعیت
شاد	سرزندگی و خوشحالی در بیان	اعلام موفقیت گروه مدرسه در یک مسابقه
اندوهگین	آرامش، مکث و انتقال غم	خواندن متنی دربارهٔ جدایی و دلتنگی
حماسی	استواری، شور و تأکید	خواندن شعری دربارهٔ دلاوری و پایداری
طنزآمیز	بیانی همراه با شوخی، ظرافت یا نکته‌سنجی	روایت یک اتفاق خنده‌دار در کلاس
جدی	بیان روشن، سنجیده و دور از شوخی	توضیح قوانین یک آزمون یا فعالیت آموزشی

شناخت لحن باعث می‌شود متن را فقط مجموعه‌ای از جمله‌ها نبینیم، بلکه احساس و نگرش پنهان در شیوهٔ بیان را نیز دریابیم. فرض کنید شخصی می‌گوید: «چه روز خوبی!» اگر این جمله پس از یک اتفاق خوشایند بیان شود، احتمالاً نشان‌دهندهٔ شادی است؛ اما در متنی که شخصیت روز بسیار دشواری داشته است، همین عبارت ممکن است طنز یا کنایه را منتقل کند. پس معنی واژه‌ها به‌تنهایی همیشه برای تشخیص لحن کافی نیست.

در شعر و داستان، لحن به ایجاد فضای اثر کمک می‌کند. نویسنده ممکن است با جمله‌های کوتاه و پی‌درپی، احساس شتاب و نگرانی ایجاد کند یا با جمله‌های آرام و توصیفی، فضایی آرامش‌بخش بسازد. هنگام خواندن نیز باید این نشانه‌ها را در صدا بازتاب داد. خواندن یک شعر حماسی با صدایی بسیار آرام و یکنواخت، بخشی از اثر معنایی آن را از بین می‌برد.

لحن در گفت‌وگوهای روزمره نیز اهمیت دارد. جملهٔ سادهٔ «متوجه شدم» ممکن است با لحنی آرام نشانهٔ پذیرش باشد و با لحنی تند، ناراحتی را نشان دهد. به همین علت توجه به لحن، هم در درک متون و هم در ارتباط درست با دیگران سودمند است.

نکته: برای تشخیص لحن، یک واژه یا یک نشانه را جداگانه بررسی نکنید. موضوع، موقعیت، واژه‌ها، نوع جمله‌ها و احساس کلی متن را در کنار یکدیگر قرار دهید و سپس دربارهٔ لحن نتیجه‌گیری کنید.

لحن پلی میان واژه‌ها و احساس نهفته در متن است. برای شناخت آن باید به انتخاب واژه‌ها، فضای نوشته، نوع جمله‌ها، موقعیت سخن و در خواندن شفاهی به سرعت، مکث و تأکید توجه کرد. دانش‌آموزی که لحن را درست تشخیص می‌دهد، شعر و داستان را عمیق‌تر می‌فهمد و هنگام خواندن نیز می‌تواند احساس و مقصود متن را روشن‌تر به شنونده منتقل کند.