فرهیختگی؛ برخورداری از دانش، ادب، فرهنگ و رفتار شایسته
دانش، ادب و فرهنگ؛ سه رکن اصلی فرهیختگی
برای اینکه بفهمیم فرهیختگی یعنی چه، بهتر است آن را به سه بخش اصلی تقسیم کنیم. هر کدام از این بخشها مانند یک پایه، ساختمان شخصیت ما را محکم میکنند.
دانش: نخستین گام برای فرهیخته شدن، کسب دانش است. دانش فقط به معنی نمرههای خوب در مدرسه نیست. بلکه به معنای دانستن و فهمیدن دنیای اطرافمان است. وقتی دانشآموزی دربارهٔ تاریخ ایران باستان مطالعه میکند، یا با انجام یک آزمایش علمی، دلیل باران شدن را میفهمد، در واقع دارد به سرمایهی بزرگی به نام دانش دست پیدا میکند. یک فرد دانشآموز، همیشه ذهنی کنجکاو و پرسشگر دارد و از یاد گرفتن چیزهای جدید لذت میبرد.
ادب: اما دانش به تنهایی کافی نیست. فردی که بسیار باسواد است اما با دیگران با بیاحترامی رفتار میکند، نمیتواند فرهیخته محسوب شود. ادب، یعنی رعایت کردن احترام دیگران و به کار بردن کلمات و رفتارهای نیکو. مثلاً وقتی بزرگترها وارد اتاق میشوند، با ادب از جای خود بلند شویم یا هنگام صحبت کردن، با دقت به حرفهای دیگران گوش دهیم. ادب، نشانهی بزرگی و مهربانی انسان است و باعث میشود که دیگران از بودن در کنار ما لذت ببرند.
فرهنگ: سومین رکن فرهیختگی، فرهنگ است. فرهنگ به مجموعهی آداب، رسوم، هنرها و باورهایی گفته میشود که یک جامعه از گذشتههای دور برای خود ساخته است. یک انسان فرهیخته، به فرهنگ خود افتخار میکند و آن را پاس میدارد. برای نمونه، او در روزهای جشن ملی مانند نوروز، با پدر و مادر خود به دیدار بزرگترها میرود و با شعرهای شاعران بزرگ مانند حافظ و سعدی، ذهن و دل خود را روشن میکند. توجه به فرهنگ، مانند ریشهای است که انسان را به هویت و تاریخش پیوند میزند.
| موقعیت | رفتار فرد ساده | رفتار فرد فرهیخته |
|---|---|---|
| هنگام سخن گفتن دیگران | حرف دیگران را قطع میکند. | با دقت گوش میدهد و سپس نظر خود را میگوید. |
| در کتابخانه یا کلاس درس | با سر و صدا باعث آزار دیگران میشود. | به آرامی و با نظم رفتار میکند تا نظم فضا به هم نخورد. |
| هنگام دیدن بزرگتر | بیتفاوت از کنارش رد میشود. | با ادب سلام میکند و اگر لازم باشد، به او کمک میکند. |
| در خرید از فروشگاه | بدون صبر و با بیصبری رفتار میکند. | صبورانه نوبت خود را نگه میدارد و با فروشنده محترمانه صحبت میکند. |
چگونه فرهیختگی در زندگی روزمره ما جاری میشود؟
فرهیختگی فقط یک مفهوم کلی نیست؛ بلکه در رفتارهای کوچک و بزرگ زندگی ما دیده میشود. اگر به اطراف خود نگاه کنیم، نمونههای زیادی از رفتارهای فرهیخته میبینیم که میتوانیم از آنها الهام بگیریم.
یکی از مهمترین جاهایی که فرهیختگی نشان داده میشود، تعامل با همسالان است. یک دانشآموز فرهیخته در گروههای درسی، به نظر همه اعضای گروه احترام میگذارد و اجازه میدهد هرکس نظر خود را بگوید. اگر دوستش در حل یک مسئله ریاضی دچار مشکل شده است، به جای مسخره کردن او، با حوصله به او توضیح میدهد و کمکش میکند. این رفتارها نشان میدهد که او علاوه بر دانش، به ادب و همدلی نیز مسلح است.
مثال دیگر، رفتار با محیط زیست است. یک فرد فرهیخته میداند که درختان، آب و هوای پاک، سرمایههای بزرگی هستند که باید از آنها نگهداری کند. او پس از خوردن یک خوراکی، پوست آن را به سادگی روی زمین نمیاندازد، بلکه آن را در سطل زباله میگذارد تا محیط پیرامونش تمیز بماند. حتی میتواند به دوستان خود نیز یادآوری کند که کاشتن یک نهال و مراقبت از آن، کاری بسیار زیبا و ارزشمند است. این یعنی فرهیختگی به کل کرهی خاکی ما هم کشیده میشود.
همچنین، یک انسان فرهیخته در استفاده از رسانهها و فضای مجازی نیز بسیار آگاهانه عمل میکند. او زمانی که یک خبر یا مطلبی را در شبکههای اجتماعی میبیند، اگر به نظر غریب یا باورنکردنی رسید، آن را بازنشر نمیدهد و سعی میکند از درستی آن مطمئن شود. او با دیگران در فضای مجازی با ادب و احترام صحبت میکند و از به کار بردن کلمات زشت و آزاردهنده پرهیز مینماید، چرا که میداند پشت هر صفحهنمایش، یک انسان واقعی با احساسات است.
پرسشهای کلیدی برای فهم بهتر فرهیختگی
برای اینکه عمیقتر با مفهوم فرهیختگی آشنا شوید، به این پرسشها و پاسخها توجه کنید. این سؤالها به شما کمک میکنند تا به تصویر روشنتری از این ویژگی ارزشمند برسید.
آیا فردی که خیلی کتاب میخواند ولی با دیگران بدرفتاری میکند، فرهیخته است؟
خیر، فرهیختگی یک بستهی کامل است. کتاب خواندن و داشتن اطلاعات زیاد، تنها بخشی از آن است. اگر این دانش با ادب و اخلاق نیکو همراه نباشد، انسان نمیتواند واقعاً فرهیخته باشد. در واقع، علم و دانش باید به انسان درس مهربانی و نیکرفتاری بدهد.
آیا برای فرهیخته شدن باید حتماً در دانشگاه درس خواند؟
نه، تحصیلات دانشگاهی راهی برای رسیدن به دانش است، اما تنها راه نیست. بسیاری از افراد بزرگ و فرهیخته، با مطالعهٔ شخصی، تجربههای زندگی و گفتگو با افراد آگاه، به درجهی بالایی از فرهیختگی رسیدهاند. مهم این است که انسان همیشه تشنهٔ یادگیری باشد و از هر فرصتی برای بهتر شدن استفاده کند.
آیا فرهیختگی یک ویژگی ذاتی است یا میتوان آن را یاد گرفت؟
خوشبختانه، فرهیختگی یک ویژگی اکتسابی است. یعنی همهٔ ما میتوانیم با تلاش و تمرین، آن را در خود پرورش دهیم. با مطالعهٔ کتابهای خوب، گوش دادن به پندهای بزرگترها، و مهمتر از همه، تمرین رفتارهای نیکو و ادب در زندگی روزمره، میتوانیم قدمهای بزرگی برای فرهیخته شدن برداریم.
چرا گاهی افراد باسواد هم مرتکب کارهای نادرست میشوند؟
این موضوع نشان میدهد که در کنار کسب دانش، باید روی پرورش وجدان اخلاقی و خویشتنداری نیز کار کنیم. گاهی پیش میآید که انسان از سر غرور یا نادانی، کاری میکند که با فرهیختگی در تناقض است. به همین دلیل است که آموزگاران بزرگ، همواره بر اهمیت خودشناسی و پالایش درون تأکید داشتهاند.
فرهیختگی سفری است که از کودکی آغاز میشود و تا پایان عمر ادامه دارد. این سفر با یک قدم کوچک شروع میشود: مطالعهی یک کتاب خوب، احترام به پدر و مادر، و یا حتی دور ریختن یک تکه کاغذ در جای خود. با هر کار درست، پلههای نردبان شخصیت را بالاتر میرویم و به قلهی انسانیت نزدیکتر میشویم. به یاد داشته باشیم که هر کدام از ما میتوانیم با انتخابهای روزانهی خود، دنیای اطرافمان را به جای زیباتری برای زندگی تبدیل کنیم. پس از همین امروز شروع کنیم و با دانش، ادب و فرهنگ، به فرد فرهیختهای که دوست داریم باشیم، تبدیل شویم.
