صنعت ترجمه و ارتباط با ادبیات اروپا نثر را به سمت تکلف و پیچیدگی سوق داد.

عواملی چون ضعف دولت قاجار و شکست ایران از روسیه سبب ایجاد بازگشت ادبی شد.

صبای کاشانی و قاآنی شیرازی از جمله غزل سرایان سبک بازگشت ادبی بودند.

انجمن ادبی خاقان به ریاست فتحعلی شاه در تهران تشکیل شد و سپس عبدالوهاب نشاط انجمن ادبی دایر کرد.

افزایش کاربرد لغات عربی

حذف افعال به قرینه

تمثیل و استشهاد به آیات و احادیث

بهره‌گیری کمتر از لغات عربی

توجه به محتوا بیش از صورخیال

توجه به صورخیال بیش از محتوا

پیروی از اسلوب‌های کهن

تکرار زبان، تخیل و اندیشه

آوردن تتابع اضافات

کاربرد ضرب‌المثل‌های فارسی

تصنع و تکلف

استفاده از آیات و احادیث

بابا فغانی - صائب تبریزی - بیدل دهلری

محتشم کاشانی - وحشی بافقی - بابا فغانی

کلیم کاشانی - وحشی بافقی - صائب تبریزی

کلیم کاشانی - صائب تبریزی - بیدل دهلری

علوم و فنون جدید

آزادی

قانون

وطن

صد پند - موش و گربه - گلستان

سمعات - گلستان - بهارستان

گلستان - دلگشا - بهارستان

بهارستان - سمعات - اخلاق الاشراف

محمود دولت آبادی - احمد محمود - اسماعیل فصيح - هوشنگ گلشیری

محمود دولت آبادی - احمد محمود - محمدرضا سرشار - اخوان ثالث

على مؤذنی - سید مهدی شجاعی - اسماعیل فصیح - اخوان ثالث

على مؤذنی - سید مهدی شجاعی - محمدرضا سرشار - هوشنگ گلشیری

حسین بایقرا - حمداله مستوفی - عبید زاکانی

حسین واعظ کاشفی - حسین بایقرا - جامی

سلمان ساوجی - سلطان حسین بایقرا - عبید زاکانی

ملا حسین کاشفی - حمدالله مستوفی - جامی

ج - د

ب - د

الف - ج

الف - ب

ای شب، قطعه

افسانه، چهارپاره

قصۀ رنگ پریده، شعر نو نیمایی

قصۀ رنگ پریده، مثنوی

بت خود را بشکن خوار و ذلیل  /  نامور شو به فتوّت چو خليل

در جهانی اینچنین سرد و سیاه  /  باقدم‌هایت قدم‌هایم به راه

ای مسلمانان فغان از جور چرخ چنبزی  /  وز نفاق تیر و قصد ماه و کید مشتری

مهر از تو ندیدم و وفا هم  /  جور از تو کشیدم و جفاهم

الهی سینه‌ای ده آتش افروز  /  در آن سینه دلی و ان دل همه سوز (متقارب)

به میدان محبت خونبهایش از که بستانم  /  که پامال سواران شد دل بی‌دست و پای من (رجز)

گرنه آن زلف سیه قصد شبیخون دارد  /  پس چرا دل همه شب حال دگرگون دارد (رَمل)

بد انجام رفت و بد اندیشه کرد  /  که با زیر دستان جفا پیشه کرد (هزج)

مَهجَر، جبران خليل جبران

کلاسیک‌های نو، احمد زکی ابوشادی

معلّقه‌گو، امرؤالقيس

مُخضَرم، حسّان بن ثابت انصاری

اسرین نخواهد خلاصی زنید (فعولن فعولن فعولن فعل)

سرو چمان من چرا میل چمن نمی‌کند (مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن)

اختیارم نیست چون گرداب در سرگشتگی  (فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فع لن)

دروغ و بدی کار اهریمن است  (فعولن فعولن فعولن فعولن)

رضایت - نشیمن - زبان‌دان

گرفتار - دلیران - عجایب

نشانه - فرشته - گلایه

دویدیم - سپاهی - شرایط

تغییر کمیت مصوت‌ها تبدیل مصوت کوتاه به بلند

بلند بودن هجای پایانی

ابدال

تغییر کمیت مصوت‌ها تبدیل مصوت بلند به کوتاه

در طلب چشم تو دور به آخر رسید  /  آه که آن هم نشد حاصل دوران ما

گر بدین گونه سر زلف تو افشان ماند  / هر چه مجموعۀ دل‌هاست پریشان ماند

شبی ز روی عرقناک او سخن سرکن  /  پی شکستن بازار ماه و پروین باش

تا خيل غمش در دل ناشاد من آمد  /  هر جا که دلی بود به امداد من آمد

گریبان تو را از دست چون دادم ندانستم  /  که تا دامان محشر چاک خواهد شد گریبانم

گرت کسی بپرستد ملامتش نکنم من  /  توهم در آینه بنگر که خویشتن بپرستی

درخت دوستی بنشان که کام دل به‌بار آرد  /  نهال دشمنی برکن که رنج بی‌شمار آرد

ز مرغ صبح ندانم که سوسن آزاد  /  چه گوش کرد که باده زبان خموش آمد

گفتم به نیرنگ و فسون پنهان کنم ریش درون  /  پنهان نمی‌ماند که خون بر آستانم می‌رود

در نگاهش شکفته روح سحر  /  بر لبانش ترانۀ توحید

حق ز رخت کرده ظهور ای صنم  /  این چه ظهور است و چه نور ای صنم

چه تدبیر سازم چه درمان کنم  /  مه از غم بفرسود جان در تنم

حقّ آن نور و حق نورانیان  /  کاندر آن بحرند همچون ماهیان

از زراعت خاک‌ها شد سُنبله  /  داروی موکرد مو را سلسله

دل زهر یاری غنایی می‌خورد  /  دل زهر علمی صفایی می‌برد

روح او با روح شه در اصل خویش  /  پیش از این تن بوده هم پیوند و خویش

مستفعل فاعلات مفعول فعولن

مستفعل مستفعل مستفعل فع لن

مفعولن مستفعل مفعولن فع

مفعول مفاعیل مفاعیل فعل

هرچند مه ما را از ما خبری نیست  /  دل برده‌ای از ما دل ما را اثری نیست

تا پای تو از دایرۀ عهد برون شد  /  در هستی خویشم به سر تو که سری نیست

هر چند نگه می‌کنم از روی حقیقت  /  یک لحظه تو را سوی دل مانظری نیست

زو نور گرفتست جهان جمله سراسر  /  بی‌نور بماندیم و سوی ماشرری نیست

آن کس که ز عاشقی خبر دارد = مفعول مفاعلن مفاعیلن

نور رخ تو قمر ندارد = مفعول مفاعلن فعولن

وصال جستن عاشق نشان بی‌خبری است = مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن

ماه شب گمرهان، عارض زیبای توست = مفتعلن فاعلن مفاعلن فاعلات

خود نبود و گر بود تا به قیامت آزری  /  بت نکند به نیکویی چون تو بدیع پیکری (جناس افزایشی - تلمیح)

مشنو ای دوست که غیر از تو مرا یاری هست  /  یا شب و روز بجز فکر توام کاری هست (اغراق - حسن آمیزی)

چو سرو از راستی بر زد علم را  /  ندید اندر جهان تاراج غم را (استعاره - حسن تعلیل)

قضا به نالۀ مظلوم و لابۀ محروم  /  دگر نمی‌شود ای نفس بس که کوشیدی (جناس اختلافی - تشخیص)

به استخوان سرد علف‌ها چسبیده‌ام.

روشنی را بچشیم شب یک دهکده را وزن کنیم.

آشنا هستم با سرنوشت تر آب عادت سبز درخت.

مثل این است که شب نمناک است، غم من لیک غمی غمناک است.

تلمیح - جناس - تضاد - ایهام تناسب

ایهام - تلمیح - تضاد - مجاز

ایهام تناسب - ایهام - مجاز - تلميح

جناس - ایهام تناسب - کنایه به استعاره

درین دریا کسی از صدق دستی بر نمی‌دارد  /  که دل را چون صدف گنجینۀ گوهر نمی‌رسازد

اظهار عجز بر در ظالم روا مدار  /  اشک کباب موجب طغیان آتش است

که گذشته است از این بادیه دیگر که امروز  /  نبض ره می‌زند و سینه صحرا گرم است

نتوان به آه لشکر غم را شکست داد  /  این ابر از نسیم پریشان نمی‌شود

ج - د

ب - ج

الف - د

الف - ب

تا نقش می‌بندد فلک کس را نبوده است این نمک  /  ماهی ندانم یاملک فرزند آدم يا پری

تا دل به مهرت داده‌ام در بحر فکر افتاده‌ام  /  چون در نماز استاده ام گویی به محرابم دری

آخر نگاهی بازکن وقتی که بر ما بگذری  /  يا كبر منعت می‌کند کز دوستان یادآوری

صورتگر دیبای چین رو صورت یارم ببین  /  یا صورتی بر کش چنین یا ترک کن صورتگری

پارسی ميانه يا پهلوی نام شاخۀ شمالی از گروه غربی فارسی ميانه است.

ادبيات فارسی دری تقريباً هم‌زمان با دولت طاهريان پديد آمد.

عمده‌ترين مركز فرهنگی در زمان سامانيان، بخارا بود.

پايۀ حماسه‌های ملّی به زبان فارسی در قرن چهارم گذاشته شده است.

کتاب «كشف الاسرار و عدة الابرار» ميبدی نمونه‌ای از نثر موزون است.

نخستين نمونۀ نثر مصنوع، «كليله و دمنه» نصرا... منشی است.

گسترش عرفان و تصوف يكی از د لايل عمدهٔ فارسی‌نويسی در اين دوره است.

«تاريخ بلعمی» نمونۀ اعلای نثر مصنوع است كه مورد تقليد نويسندگان بعد از خود قرار گرفت.